Rhodiola rosea: κόπωση, στρες, δόσεις και προφυλάξεις

Τον Μάρτιο του 2024, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) αναθεώρησε την αξιολόγησή του για τη ροδιόλα, ένα φυτό ιδιαίτερα περιζήτητο στη Γαλλία όταν γίνεται λόγος για κόπωση ή στρες. Η ετυμηγορία είναι προσεκτική: αναγνωρισμένη παραδοσιακή χρήση, αλλά ανεπαρκή στοιχεία κλινικής αποτελεσματικότητας. Δες τι μετρούν πραγματικά οι δοκιμές, ύστερα από πόσο χρόνο και ποιες προφυλάξεις χρειάζονται.

Τι είναι η ροδιόλα;

Η ροδιόλα (Rhodiola rosea), γνωστή και ως «ρίζα του ρόδου», είναι πολυετές φυτό της οικογένειας των κρασσουλιδών. Φυτρώνει στα βουνά και στις ψυχρές περιοχές του βόρειου ημισφαιρίου. Αποκαλείται «χρυσή ρίζα» ή «αρκτική ρίζα» και οφείλει το όνομα rhodiola στη μυρωδιά τριαντάφυλλου της φρεσκοκομμένης ρίζας της.

Χρησιμοποιούνται το ρίζωμα (υπόγειος βλαστός) και οι ρίζες. Στη Σουηδία, τα ξηρά εκχυλίσματα χρησιμοποιούνται ως φάρμακα από το 1987.

Ροζαβίνες και σαλιδροσίδη: τι περιέχει η ρίζα;

Οι ενώσεις που παρακολουθούνται συχνότερα είναι οι ροζαβίνες, που χρησιμεύουν ως δείκτης για τη διάκριση της Rhodiola rosea από συγγενικά είδη, και η σαλιδροσίδη, που υπάρχει και σε άλλα είδη ροδιόλας. Η περιεκτικότητα ποικίλλει ανάλογα με την προέλευση του φυτού και τον διαλύτη: η αιθανόλη 70 % εκχυλίζει καλύτερα τις ροζαβίνες, ενώ η αιθανόλη 40 % περισσότερη σαλιδροσίδη. Αρκετές δοκιμές χρησιμοποίησαν εκχυλίσματα τυποποιημένα σε περίπου 3 % ροζαβίνη και 1 έως 2,5 % σαλιδροσίδη.

«Προσαρμογόνο»: τι αξία έχει ο όρος;

Ο όρος προσαρμογόνο προτάθηκε το 1947 από τον Σοβιετικό ερευνητή N. V. Lazarev για μια ουσία που υποτίθεται ότι αυξάνει τη «μη ειδική» αντίσταση του οργανισμού στο στρες. Το 2008, η επιτροπή φυτικών φαρμάκων του EMA κατέληξε ότι ο όρος δεν είναι αποδεκτός στη φαρμακολογική και κλινική ορολογία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τον δέχεται για την αξιολόγηση παραδοσιακής χρήσης, όχι για την έγκριση φαρμάκου: «προσαρμογόνο» περιγράφει μια παράδοση, όχι αποδεδειγμένο αποτέλεσμα.

Τι λέει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων;

Ο EMA υιοθέτησε το 2012 μονογραφία για τη ρίζα της ροδιόλας, η οποία αναθεωρήθηκε τον Μάρτιο του 2024. Την κατατάσσει στα παραδοσιακά φάρμακα φυτικής προέλευσης, με τη διατύπωση: «Traditional herbal medicinal product for the relief of symptoms of stress, such as fatigue and exhaustion» (ανακούφιση των συμπτωμάτων του στρες, όπως η κόπωση και η εξάντληση). Αυτό το καθεστώς βασίζεται σε τουλάχιστον 30 χρόνια χρήσης, όχι σε δοκιμές με πειστικά αποτελέσματα.

Η προβλεπόμενη δοσολογία για ενηλίκους είναι 144 έως 200mg ξηρού εκχυλίσματος ανά λήψη, μία έως δύο φορές την ημέρα. Ο EMA απέρριψε το καθεστώς «καθιερωμένης χρήσης», που στηρίζεται σε αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα, επειδή οι δημοσιευμένες δοκιμές παρουσιάζουν σημαντικές αδυναμίες. Η πασιφλόρα, άλλο φυτό με αναγνωρισμένη παραδοσιακή χρήση, έχει το ίδιο καθεστώς.

Αυτή η μονογραφία αφορά φάρμακα: δεν επιτρέπεται κανένας ισχυρισμός υγείας για τη ροδιόλα στα συμπληρώματα διατροφής. Για την κόπωση υπάρχουν μόνο ισχυρισμοί για θρεπτικά συστατικά, όπως «Το μαγνήσιο συμβάλλει στη μείωση της κούρασης και της κόπωσης» ή «Η βιταμίνη Β6 συμβάλλει στη μείωση της κούρασης και της κόπωσης», για προϊόν που είναι τουλάχιστον πηγή του αντίστοιχου συστατικού (βλ. τις μορφές μαγνησίου και τις ανάγκες σε βιταμίνη B6).

Ροδιόλα, κόπωση και στρες: τι δείχνουν οι μελέτες;

Οι δοκιμές είναι πολλές, αλλά μικρές, συχνά παλιές και αντιφατικές. Ακολουθούν οι κυριότερες, που περιγράφονται κυρίως στην έκθεση του EMA.

Στη σουηδική δοκιμή του 2009, και οι δύο ομάδες βελτιώθηκαν σε 28 ημέρες, ένδειξη έντονου φαινομένου εικονικού φαρμάκου. Η ροδιόλα είχε ελαφρώς καλύτερα αποτελέσματα σε κλίμακα εξάντλησης (η βαθμολογία από 4,27 έγινε 4,01, έναντι 4,33 σε 4,26 με εικονικό φάρμακο) και σε ορισμένες δοκιμασίες προσοχής. Αντίθετα, η καναδική δοκιμή, χρηματοδοτούμενη από δημόσιους πόρους, βρήκε περισσότερη κόπωση με ροδιόλα, με δείγμα μικρότερο από τα 64 άτομα που είχαν προβλεφθεί.

Τι συμπεραίνουν οι συνθέσεις των δεδομένων

Συστηματική ανασκόπηση του 2012 συμπεριέλαβε 11 δοκιμές: 2 από τις 6 κατέληγαν σε επίδραση στη σωματική κόπωση, 3 από τις 5 στη νοητική κόπωση, αλλά όλες είχαν υψηλό ή μη αξιολογήσιμο κίνδυνο μεροληψίας. Το NCCIH, το αμερικανικό ινστιτούτο συμπληρωματικής ιατρικής, θεωρεί τις περισσότερες μελέτες σε ανθρώπους χαμηλής έως μέτριας ποιότητας. Διεθνείς ψυχιατρικές συστάσεις (2022) δεν περιλαμβάνουν τη ροδιόλα για διαταραχές της διάθεσης. Για σύγκριση με άλλες επιλογές, βλ. τα συστατικά κατά του στρες υπό το πρίσμα των μελετών.

Και η σωματική και νοητική απόδοση;

Μετα-ανάλυση του 2025 συγκέντρωσε 26 δοκιμές σε 668 υγιείς εθελοντές, με μέση ηλικία 22 ετών και μέση διάρκεια λήψης 33 ημερών. Η ροδιόλα βελτίωνε τη μέγιστη κατανάλωση οξυγόνου και τον χρόνο προσπάθειας μέχρι την εξάντληση, αλλά με μικρές επιδράσεις και ετερογενείς μελέτες. Για τη νοητική απόδοση, τα δεδομένα στηρίζονται κυρίως στις παλιές δοκιμές του πίνακα, με δοκιμασίες που ο EMA θεωρεί μη επικυρωμένες. Για καλύτερα τεκμηριωμένες προσεγγίσεις, βλ. τις αποτελεσματικές μεθόδους για τη διατήρηση της μνήμης.

Ροδιόλα: άμεσο αποτέλεσμα ή ύστερα από πόσο χρόνο;

Δεν έχει αποδειχθεί κανένα άμεσο αποτέλεσμα. Πέρα από τη δοκιμή εφάπαξ λήψης σε δόκιμους αξιωματικούς (βλ. πίνακα), δοκιμή σε 24 νέους εθελοντές εξέτασε 200mg μία ώρα πριν από δοκιμασία αντοχής: η προσπάθεια διήρκεσε κατά μέσο όρο 24 δευτερόλεπτα περισσότερο (από 16,8 σε 17,2 λεπτά), χωρίς πρόσθετο όφελος μετά από τέσσερις εβδομάδες λήψης.

Για την κόπωση που συνδέεται με το στρες, οι ελεγχόμενες δοκιμές μέτρησαν τα αποτελέσματα ύστερα από 2 έως 6 εβδομάδες. Μελέτες χωρίς εικονικό φάρμακο περιγράφουν βελτίωση από την πρώτη εβδομάδα, που δεν μπορεί να διακριθεί από το φαινόμενο του εικονικού φαρμάκου. Η ευρωπαϊκή μονογραφία θέτει ένα όριο: αν τα συμπτώματα επιμένουν πέρα από δύο εβδομάδες, χρειάζεται ιατρική συμβουλή.

Ποιες είναι οι ανεπιθύμητες ενέργειες;

Στις δοκιμές, που διαρκούν λίγες εβδομάδες, η ροδιόλα είναι γενικά καλά ανεκτή. Η ευρωπαϊκή μονογραφία αναφέρει πονοκέφαλο, ναυτία, κοιλιακό πόνο, διάρροια και δερματικές αντιδράσεις άγνωστης συχνότητας· το NCCIH αναφέρει επίσης ζάλη, αϋπνία και ξηροστομία. Οι 26 αναφορές που εντοπίστηκαν το 2021 στην ευρωπαϊκή βάση φαρμακοεπαγρύπνησης ήταν κυρίως νευρολογικές (πονοκέφαλος, νευρικότητα, αϋπνία) και πεπτικές.

Αντενδείξεις: ποιοι πρέπει να αποφεύγουν τη ροδιόλα;

Η μονογραφία δεν εντοπίζει καμία κλινικά σημαντική αλληλεπίδραση και καταγράφει μόνο μία αντένδειξη, την αλλεργία στο φυτό. Ωστόσο, ο EMA δεν συνιστά τη χρήση κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό, λόγω έλλειψης δεδομένων, ούτε πριν από τα 18 έτη. Άλλες προφυλάξεις:

• Αντικαταθλιπτικά: in vitro, τα εκχυλίσματα αναστέλλουν τις μονοαμινοξειδάσες, ένζυμα που αποτελούν στόχο ορισμένων αντικαταθλιπτικών. Γυναίκα 68 ετών που λάμβανε παροξετίνη εμφάνισε διέγερση και τρόμο, που ερμηνεύτηκαν ως σεροτονινεργικό σύνδρομο· άλλες αναφορές αφορούν τη σερτραλίνη.
• Διπολική διαταραχή: επεισόδιο που έμοιαζε με μανία περιγράφηκε σε άνδρα 58 ετών χωρίς προηγούμενη ψυχιατρική παρακολούθηση, ο οποίος έπαιρνε τριπλάσια από τη συνιστώμενη δόση μαζί με άλλα συμπληρώματα· η ασφάλεια σε άτομα ευάλωτα στη διπολική διαταραχή δεν έχει τεκμηριωθεί.
• Αρτηριακή πίεση και σάκχαρο: σε 13 εθελοντές, η ροδιόλα μείωσε κατά 21 % τη μετατροπή της λοσαρτάνης, ενός αντιυπερτασικού, και το NCCIH αναφέρει αλληλεπιδράσεις με αυτό το φάρμακο. Σε διαβητικά ποντίκια, ένα εκχύλισμα μείωσε το σάκχαρο· λείπουν τα ανθρώπινα δεδομένα.

Αν λαμβάνεις αγωγή για κατάθλιψη, υπέρταση ή διαβήτη, ζήτησε τη γνώμη του γιατρού ή του φαρμακοποιού σου.

Είναι η ροδιόλα επικίνδυνη για το ήπαρ;

Τα διαθέσιμα δεδομένα δεν το υποδηλώνουν, αλλά η απουσία σήματος δεν αποδεικνύει την ασφάλεια. Η βάση LiverTox των αμερικανικών ινστιτούτων υγείας, πηγή αναφοράς για ηπατικές βλάβες από φάρμακα ή φυτά, δεν έχει ξεχωριστή καταχώριση για τη ροδιόλα. Τη μνημονεύει μόνο ως συστατικό προϊόντων με πολλά συστατικά, χωρίς να την ενοχοποιεί: οι υποψίες αφορούν άλλα συστατικά, όπως το εκχύλισμα πράσινου τσαγιού.

Η έκθεση του EMA αναφέρει περιστατικό ίκτερου σε άτομο που συνδύαζε ροδιόλα, ντουλοξετίνη και σερτραλίνη, χωρίς να μπορεί να προσδιοριστεί η συμβολή κάθε προϊόντος. Ο οργανισμός δεν εντοπίζει ιδιαίτερο λόγο ανησυχίας· αντίθετα, έχουν τεκμηριωθεί ηπατικές βλάβες με ασβαγκάντα. Ίκτερος, σκούρα ούρα ή ασυνήθιστος κνησμός επιβάλλουν διακοπή και ιατρική συμβουλή.

Περιέχουν πράγματι ροδιόλα τα προϊόντα;

Όχι πάντα. Από περίπου σαράντα προϊόντα που πωλούνταν στην Ευρώπη ως Rhodiola rosea, περίπου ένα στα πέντε δεν περιείχε ροζαβίνη· περίπου 80 % των υπόλοιπων περιείχαν λιγότερη από τα καταχωρισμένα φάρμακα και έμοιαζαν να έχουν αναμειχθεί με άλλα είδη. Ανάλυση DNA σε 14 προϊόντα που πωλούνταν στο Ηνωμένο Βασίλειο εντόπισε ροδιόλα σε 10, αλλά μόνο 5 αντιστοιχούσαν στη Rhodiola rosea, τα υπόλοιπα σε συγγενικά είδη. Στην ετικέτα αναζήτησε τουλάχιστον το λατινικό όνομα, το χρησιμοποιούμενο μέρος, την ποσότητα εκχυλίσματος και την περιεκτικότητα σε ροζαβίνη: η σαλιδροσίδη από μόνη της δεν αποδεικνύει το είδος.

Ροδιόλα ή ασβαγκάντα: ποιες οι διαφορές;

Συχνά παρουσιάζονται ως εναλλάξιμα «προσαρμογόνα», αλλά τα δύο φυτά διαφέρουν σε αρκετά σημεία.

Δεν βρήκαμε δοκιμή που να συγκρίνει τα δύο φυτά μόνα τους και κανένα δεν έχει επιτρεπόμενο ισχυρισμό. Η επιλογή εξαρτάται κυρίως από τις προφυλάξεις για το καθένα: αντικαταθλιπτικά ή διπολική διαταραχή για τη ροδιόλα, ήπαρ ή θυρεοειδής για την ασβαγκάντα, που αναλύονται στο άρθρο μας για την ασβαγκάντα.

Συχνές ερωτήσεις

Να παίρνω ροδιόλα πρωί ή βράδυ;

Καμία δοκιμή δεν συνέκρινε τις ώρες λήψης. Στην καναδική δοκιμή, δύο κάψουλες λαμβάνονταν με το ξύπνημα, με δυνατότητα τρίτης μέσα στις επόμενες τέσσερις ώρες. Καθώς η αϋπνία συγκαταλέγεται στις αναφερόμενες επιδράσεις, η βραδινή λήψη φαίνεται μάλλον παράλογη. Βλ. επίσης τις πληροφορίες μας για τον ύπνο και τη μελατονίνη.

Μειώνει η ροδιόλα την κορτιζόλη;

Στη σουηδική δοκιμή του 2009 σε 60 άτομα, η απόκριση κορτιζόλης κατά την αφύπνιση μειώθηκε περισσότερο με ροδιόλα απ’ ό,τι με εικονικό φάρμακο. Αυτό το αποτέλεσμα μίας μόνο μικρής δοκιμής δεν επιτρέπει να μιλάμε για δράση «κατά της κορτιζόλης» και κανένα συμπλήρωμα δεν μπορεί να διεκδικήσει τέτοια δράση.

Για πόσο καιρό μπορεί να λαμβάνεται;

Οι δοκιμές που περιγράφει ο EMA διήρκεσαν το πολύ 12 εβδομάδες και το NCCIH θεωρεί τη ροδιόλα «ενδεχομένως ασφαλή» για αυτό το διάστημα. Πέρα από αυτό, τα δεδομένα λείπουν· μια επίμονη κόπωση χρειάζεται ιατρική συμβουλή αντί για αύξηση της δόσης.

Κάψουλα, βάμμα ή αφέψημα: ποια μορφή να επιλέξεις;

Η ευρωπαϊκή μονογραφία καλύπτει μόνο ξηρό εκχύλισμα με αιθανόλη (67 έως 70 %), σε στερεή μορφή. Το έγχυμα και το αλκοολούχο βάμμα ανήκουν σε παλιές παραδοσιακές χρήσεις, λίγο μελετημένες, με δόσεις που δεν μεταφέρονται από τη μία μορφή στην άλλη. Για σύγκριση των μορφών, βλ. τον οδηγό μας για σκληρές κάψουλες, μαλακές κάψουλες και δισκία.

Μπορεί να συνδυαστεί η ροδιόλα με σαφράν ή μαγνήσιο;

Αυτοί οι συνδυασμοί, συχνοί στο εμπόριο, έχουν αξιολογηθεί ελάχιστα. Ένα μείγμα δεν προσθέτει αναγκαστικά τις επιδράσεις, αλλά προσθέτει τις προφυλάξεις: δείξε τη σύνθεση στον φαρμακοποιό σου αν λαμβάνεις αγωγή.

Αδυνατίζει η ροδιόλα;

Καμία από τις δοκιμές και συνθέσεις που παρατίθενται εδώ δεν μέτρησε απώλεια βάρους και δεν επιτρέπεται κανένας ισχυρισμός γι’ αυτό. Τίποτα δεν δικαιολογεί την επιλογή ροδιόλας για αδυνάτισμα.

Συμπέρασμα

Η ροδιόλα είναι ένα φυτό με μακρά ιστορία και αδύναμη τεκμηρίωση. Η παραδοσιακή χρήση της κατά των συμπτωμάτων του στρες αναγνωρίζεται για φάρμακα, αλλά οι δοκιμές για την κόπωση παραμένουν μικρές και αντιφατικές και κανένας ισχυρισμός δεν επιτρέπεται για συμπληρώματα. Η βραχυπρόθεσμη ανοχή φαίνεται καλή, με ουσιαστικές προφυλάξεις και άνιση ποιότητα προϊόντων. Κόπωση που διαρκεί πολλές εβδομάδες χρειάζεται πρώτα ιατρική γνώμη.

Πηγές

1. Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων, HMPC (2024). Rhodiola rosea L., rhizoma et radix: European Union herbal monograph, Revision 1 (EMA/HMPC/24177/2023) και Assessment report, Revision 1 (EMA/HMPC/24186/2023). ema.europa.eu
2. Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων, HMPC (2008). Reflection paper on the adaptogenic concept. EMEA/HMPC/102655/2007. ema.europa.eu
3. Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων, HMPC (2013). Withaniae somniferae radix: public statement (EMA/HMPC/681519/2012). ema.europa.eu
4. Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 432/2012 της Επιτροπής, της 16ης Μαΐου 2012, για τον κατάλογο επιτρεπόμενων ισχυρισμών υγείας σχετικά με τα τρόφιμα [συντομευμένος τίτλος]. Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, L 136, 1-40. eur-lex.europa.eu
5. Ishaque S et al. (2012). Rhodiola rosea for physical and mental fatigue: a systematic review. BMC Complementary and Alternative Medicine, 12, 70. doi:10.1186/1472-6882-12-70
6. Olsson EM, von Schéele B, Panossian AG (2009). Τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο δοκιμή τυποποιημένου εκχυλίσματος ρίζας Rhodiola rosea σε άτομα με κόπωση σχετιζόμενη με το στρες [μεταφρασμένος περιγραφικός τίτλος]. Planta Medica, 75(2), 105-112. doi:10.1055/s-0028-1088346
7. Punja S et al. (2014). Rhodiola rosea for mental and physical fatigue in nursing students: a randomized controlled trial. PLoS One, 9(9), e108416. doi:10.1371/journal.pone.0108416
8. Wang X et al. (2025). The effect of Rhodiola rosea supplementation on endurance performance and related biomarkers: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Nutrition, 12, 1645346. doi:10.3389/fnut.2025.1645346
9. Sarris J et al. (2022). Clinician guidelines for the treatment of psychiatric disorders with nutraceuticals and phytoceuticals: The World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) and Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) Taskforce. The World Journal of Biological Psychiatry, 23(6), 424-455. doi:10.1080/15622975.2021.2013041
10. Whig R, Leo RJ (2022). Mania associated with Rhodiola rosea: an adaptogen with antidepressant effects. The Primary Care Companion for CNS Disorders, 24(2), 21cr02980. doi:10.4088/PCC.21cr02980
11. NCCIH (2025). Rhodiola: Usefulness and Safety. National Center for Complementary and Integrative Health, ενημέρωση Απριλίου 2025. nccih.nih.gov
12. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (2012-). LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. NCBI Bookshelf, πρόσβαση τον Οκτώβριο 2026. ncbi.nlm.nih.gov
13. Booker A et al. (2016). The authenticity and quality of Rhodiola rosea products. Phytomedicine, 23(7), 754-762. doi:10.1016/j.phymed.2015.10.006
14. Ruhsam M, Hollingsworth PM (2018). Authentication of Eleutherococcus and Rhodiola herbal supplement products in the United Kingdom. Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis, 149, 403-409. doi:10.1016/j.jpba.2017.11.025

Τα συμπληρώματα διατροφής δεν αντικαθιστούν μια ποικίλη και ισορροπημένη διατροφή ούτε έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Ζήτησε συμβουλή από επαγγελματία υγείας αν λαμβάνεις θεραπεία, είσαι έγκυος ή θηλάζεις.