Βερβερίνη: γλυκόζη, χοληστερόλη, παρενέργειες και προφυλάξεις

Έντονα κίτρινη, πικρή, εκχυλισμένη από τον φλοιό και τις ρίζες της βερβερίδας: η βερβερίνη έχει γίνει ένα από τα συμπληρώματα με τη μεγαλύτερη ζήτηση στη Γαλλία. Στα κοινωνικά δίκτυα παρουσιάζεται ως φυσική εναλλακτική των θεραπειών για τον διαβήτη. Οι κλινικές δοκιμές δείχνουν πράγματι επίδραση στη γλυκόζη και στη χοληστερόλη, αλλά κυρίως σε ασθενείς και σε υψηλές δόσεις. Οι υγειονομικές αρχές παραμένουν πολύ επιφυλακτικές. Μετα-αναλύσεις, μηχανισμοί, παρενέργειες, αλληλεπιδράσεις, αντενδείξεις και γνωμοδοτήσεις της ANSES και της EFSA: παρακάτω παρουσιάζουμε τι γνωρίζουμε πραγματικά.

Τι είναι η βερβερίνη;

Η βερβερίνη είναι αλκαλοειδές, ένα αζωτούχο μόριο κίτρινου χρώματος. Υπάρχει σε αρκετά φυτά: στις βερβερίδες (Berberis vulgaris, Berberis aristata), στην κινεζική κόπτιδα και στην υδραστίδα του Καναδά. Αυτά τα φυτά χρησιμοποιούνται εδώ και πολύ καιρό στην παραδοσιακή κινεζική και αγιουρβεδική ιατρική, ιδίως κατά της διάρροιας.

Μάλιστα, η επίδρασή της στη γλυκόζη παρατηρήθηκε όταν χορηγήθηκε για διάρροια σε ασθενείς με διαβήτη. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κανένας ισχυρισμός υγείας δεν είναι εγκεκριμένος για αυτά τα φυτά. Τα συμπληρώματα περιέχουν συνήθως εκχύλισμα τυποποιημένο σε υδροχλωρική βερβερίνη. Αυτό ισχύει για τη βερβερίνη της Hexagon®, που παρέχει ανά κάψουλα 291mg εκχυλίσματος Berberis aristata, από τα οποία 116mg υδροχλωρικής βερβερίνης.

Βερβερίνη και γλυκόζη: τι δείχνουν οι μετα-αναλύσεις;

Σύντομη απάντηση: πραγματική αλλά μέτρια επίδραση, μετρημένη σε άτομα με διαβήτη. Η μεγαλύτερη μέχρι σήμερα μετα-ανάλυση (2022) συγκεντρώνει 37 τυχαιοποιημένες δοκιμές και 3 048 ασθενείς με διαβήτη τύπου 2, με 36 δοκιμές να έχουν πραγματοποιηθεί στην Κίνα. Στα 0,9–1,5 g την ημέρα, συνήθως για τρεις μήνες, η βερβερίνη μείωσε κατά μέσο όρο:

• τη γλυκόζη νηστείας κατά 0,82 mmol/L (περίπου 0,15 g/L)·
• τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c) κατά 0,63 ποσοστιαίες μονάδες·
• τη γλυκόζη δύο ώρες μετά το γεύμα κατά 1,16 mmol/L (περίπου 0,21 g/L).

Η ποιότητα των δοκιμών κρίνεται μέτρια: η τυχαιοποίηση και η διπλή τύφλωση συχνά δεν περιγράφονται επαρκώς. Η μείωση της HbA1c είναι εντονότερη όταν η αρχική τιμή υπερβαίνει το 9% (−0,79 ποσοστιαίες μονάδες).

Δύο δοκιμές δείχνουν αυτά τα μεγέθη. Σε πιλοτική μελέτη του 2008, 36 ενήλικες με πρόσφατη διάγνωση έλαβαν 0,5 g βερβερίνης ή μετφορμίνης τρεις φορές την ημέρα: η HbA1c πέρασε από 9,5% σε 7,5% με βερβερίνη, επίδραση συγκρίσιμη με εκείνη της μετφορμίνης. Την ίδια χρονιά, δοκιμή έναντι εικονικού φαρμάκου σε 116 άτομα με διαβήτη και αυξημένα λιπίδια έδειξε, με 1 g την ημέρα για τρεις μήνες, γλυκόζη νηστείας που πέρασε από 1,26 σε 1,01 g/L. Αυτά τα αποτελέσματα αφορούν ασθενείς υπό ιατρική παρακολούθηση. Τα δεδομένα σε άτομα με φυσιολογική γλυκόζη είναι σπάνια.

Μειώνει τη χοληστερόλη και τα τριγλυκερίδια;

Ναι, στις δοκιμές. Μετα-ανάλυση 11 τυχαιοποιημένων δοκιμών (874 συμμετέχοντες) μέτρησε μέση μείωση της LDL χοληστερόλης κατά 0,65 mmol/L (περίπου 0,25 g/L), της ολικής χοληστερόλης κατά 0,61 mmol/L και των τριγλυκεριδίων κατά 0,50 mmol/L (περίπου 0,44 g/L). Η HDL χοληστερόλη αυξήθηκε ελαφρά. Ωστόσο, οι συγγραφείς υπογραμμίζουν ότι η μεθοδολογική ποιότητα αυτών των δοκιμών είναι «γενικά χαμηλή».

Το 2004, μελέτη σε 32 ασθενείς με αυξημένη χοληστερόλη είχε περιγράψει μείωση της LDL χοληστερόλης κατά 25% και των τριγλυκεριδίων κατά 35% σε τρεις μήνες. Αυτή η εργασία αποκάλυψε έναν μηχανισμό διαφορετικό από εκείνον των στατινών (δες παρακάτω).

Βερβερίνη και απώλεια βάρους: μικρή επίδραση

Μην βασίζεσαι στη βερβερίνη για να αδυνατίσεις. Μετα-ανάλυση 12 τυχαιοποιημένων δοκιμών βρίσκει μέση απώλεια βάρους 2,1 kg, μείωση της περιμέτρου μέσης κατά περίπου 1 cm και ελαφρά μείωση της CRP, ενός δείκτη φλεγμονής. Η ίδια εργασία δεν βρίσκει καμία επίδραση στα ηπατικά ένζυμα (ALT και AST).

Η βερβερίνη έχει επίσης μελετηθεί στην ηπατική στεάτωση, τη συσσώρευση λίπους στο ήπαρ. Σε ανοικτή δοκιμή με 184 ασθενείς, 1,5 g την ημέρα μαζί με συμβουλές τρόπου ζωής μείωσαν το ηπατικό λίπος κατά 52,7% σε 16 εβδομάδες, έναντι 36,4% μόνο με τις συμβουλές. Το γαϊδουράγκαθο είναι ένα άλλο φυτό που έχει μελετηθεί σε αυτόν τον τομέα: διάβασε το άρθρο μας για το γαϊδουράγκαθο.

Πώς δρα; AMPK και υποδοχείς LDL

Δύο μηχανισμοί έχουν περιγραφεί καλά στο εργαστήριο. Πρώτον, η βερβερίνη αναστέλλει το σύμπλοκο I της αναπνευστικής αλυσίδας των μιτοχονδρίων, όπως η μετφορμίνη. Το κύτταρο αντιλαμβάνεται έλλειψη ενέργειας και ενεργοποιεί την AMPK, τον «αισθητήρα ενέργειας» του, κάτι που βελτιώνει τη δράση της ινσουλίνης. Αυτά τα αποτελέσματα προέρχονται από κύτταρα και τρωκτικά.

Δεύτερον, στο ήπαρ σταθεροποιεί το αγγελιαφόρο RNA του υποδοχέα LDL. Το ήπαρ προσλαμβάνει τότε περισσότερη κυκλοφορούσα LDL χοληστερόλη. Αυτός ο μηχανισμός, που παρατηρήθηκε στο χάμστερ και σε ανθρώπινα κύτταρα, διαφέρει από εκείνον των στατινών. Άλλες κατευθύνσεις, όπως η δράση στο εντερικό μικροβίωμα, παραμένουν υπό μελέτη.

Γιατί είναι τόσο χαμηλή η βιοδιαθεσιμότητά της;

Η βερβερίνη περνά πολύ δύσκολα στο αίμα. Στον αρουραίο, η απόλυτη βιοδιαθεσιμότητά της είναι μόλις 0,68%. Μέρος της ποσότητας που απορροφάται επιστρέφει στο έντερο μέσω μιας αντλίας εκροής, της P-γλυκοπρωτεΐνης. Σε ασθενείς που λάμβαναν 1,5 g την ημέρα, η μετρούμενη συγκέντρωση στο αίμα ήταν μόνο περίπου 7 ng/mL.

Οι επιδράσεις της θα μπορούσαν επομένως να περνούν εν μέρει από το έντερο και από το ήπαρ, όπου συγκεντρώνεται στα ζώα. Παράγωγα όπως η διυδροβερβερίνη απορροφώνται καλύτερα στα τρωκτικά, αλλά οι συγκρίσεις στον άνθρωπο παραμένουν σπάνιες. Για να κατανοήσεις καλύτερα τις διαφορετικές μορφές, διάβασε το άρθρο μας για τις μορφές σκληρών και μαλακών καψουλών.

Ποιες δόσεις έχουν μελετηθεί;

Οι περισσότερες δοκιμές χρησιμοποίησαν 0,9 έως 1,5 g βερβερίνης την ημέρα, συχνά σε πολλές λήψεις. Σύμφωνα με την ANSES, αποδεδειγμένες φαρμακολογικές επιδράσεις εμφανίζονται από τα 400mg την ημέρα στον ενήλικα, χωρίς να αποκλείονται επιδράσεις σε χαμηλότερες δόσεις. Με βάση τα δεδομένα που συγκέντρωσε η EFSA, τα συμπληρώματα με βάση το Berberis aristata παρέχουν, στις συνιστώμενες δόσεις, διάμεση ποσότητα 274 έως 445mg βερβερίνης την ημέρα, ανάλογα με την πηγή των δεδομένων.

Ποιες είναι οι παρενέργειες της βερβερίνης;

Οι συχνότερες είναι πεπτικές: δυσκοιλιότητα, διάρροια, ναυτία, κοιλιακό άλγος. Στην πιλοτική μελέτη του 2008, το 34,5% των ασθενών εμφάνισε παροδικές πεπτικές διαταραχές. Η ANSES αναφέρει επίσης τον κίνδυνο υπογλυκαιμίας και υπότασης.

Το σχέδιο γνωμοδότησης της EFSA προσθέτει πιο ανησυχητικά σημεία. Η βερβερίνη είναι γονοτοξική in vitro, χωρίς επαρκή δεδομένα σε ζώα για να αρθεί η αμφιβολία. Δεν υπάρχει κατάλληλη μελέτη τοξικότητας επαναλαμβανόμενων δόσεων για τη βερβερίνη μόνη της. Σε δοκιμές σημειώθηκαν δύο περιπτώσεις αύξησης των τρανσαμινασών, με αβέβαιη συσχέτιση. Σε τρωκτικά παρατηρήθηκε τοξικότητα για τη μητέρα και τους απογόνους.

Φαρμακευτικές αλληλεπιδράσεις: το κρίσιμο σημείο

Είναι ένας από τους καλύτερα τεκμηριωμένους κινδύνους στον άνθρωπο. Σε υγιείς άνδρες, δύο εβδομάδες βερβερίνης (300mg τρεις φορές την ημέρα) ανέστειλαν σαφώς τρία ένζυμα που απομακρύνουν μεγάλο μέρος των φαρμάκων. Σε λήπτες νεφρικού μοσχεύματος, η συγκέντρωση κυκλοσπορίνης, ενός ανοσοκατασταλτικού, ήταν κατά 29% υψηλότερη με βερβερίνη (0,2 g τρεις φορές την ημέρα) από ό,τι χωρίς βερβερίνη.

Στην πράξη, όποιος λαμβάνει τακτική φαρμακευτική αγωγή πρέπει να συζητήσει με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό του πριν πάρει βερβερίνη.

Ποιοι δεν πρέπει να παίρνουν βερβερίνη;

Η ANSES συνιστά στις ακόλουθες ομάδες να μην καταναλώνουν συμπληρώματα με βάση τη βερβερίνη:

• παιδιά και έφηβοι·
• έγκυες ή θηλάζουσες γυναίκες·
• άτομα με διαβήτη·
• άτομα με διαταραχές του ήπατος ή της καρδιάς.

Για την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό υπάρχει συγκεκριμένος λόγος: in vitro, η βερβερίνη εκτοπίζει τη χολερυθρίνη από τη λευκωματίνη περίπου δέκα φορές περισσότερο από τη φαινυλοβουταζόνη. Σε νεογνό με ίκτερο, αυτό θα μπορούσε να ευνοήσει μια σοβαρή νευρολογική επιπλοκή, τον πυρηνικό ίκτερο. Στη Γαλλία, άλλωστε, η επισήμανση πρέπει να αποθαρρύνει τη χρήση αυτών των προϊόντων από εγκύους.

Τι λένε η ANSES και η EFSA;

Το 2019, κατόπιν αιτήματος της DGCCRF, η ANSES κατέληξε ότι «η ασφάλεια χρήσης αυτών των συμπληρωμάτων διατροφής δεν μπορεί προς το παρόν να διασφαλιστεί». Μπόρεσε να ορίσει μόνο μια ενδεικτική τοξικολογική τιμή 0,1mg την ημέρα για ενήλικα 60 kg, την οποία πιθανότατα υπερβαίνουν πολλά συμπληρώματα. Το Βέλγιο περιορίζει τα αλκαλοειδή αυτής της οικογένειας στα 10mg την ημέρα.

Κατόπιν αιτήματος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το 2022, η EFSA έθεσε το 2026 σε δημόσια διαβούλευση σχέδιο γνωμοδότησης για 13 μέρη φυτών που περιέχουν βερβερίνη. Το συμπέρασμά της: τα δεδομένα δεν επιτρέπουν τον καθορισμό ασφαλούς πρόσληψης. Κατά τη σύνταξη, η οριστική γνωμοδότηση δεν είχε δημοσιευθεί· στη συνέχεια η Επιτροπή θα αποφασίσει για τυχόν μέτρα.

Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί η βερβερίνη να αντικαταστήσει τη μετφορμίνη;

Όχι. Οι άμεσες συγκρίσεις βασίζονται σε μικρές δοκιμές και η ANSES αποθαρρύνει τη βερβερίνη για άτομα με διαβήτη, ιδίως λόγω του κινδύνου υπογλυκαιμίας και αλληλεπιδράσεων. Ποτέ μην αλλάζεις θεραπεία για τον διαβήτη χωρίς ιατρική συμβουλή.

Είναι η βερβερίνη επικίνδυνη για το ήπαρ ή το πάγκρεας;

Ούτε η ANSES ούτε το σχέδιο γνωμοδότησης της EFSA αναφέρουν επίδραση στο πάγκρεας μεταξύ των ανεπιθύμητων ενεργειών που καταγράφηκαν. Για το ήπαρ, μετα-ανάλυση 12 δοκιμών δεν δείχνει αύξηση των ενζύμων, αλλά η EFSA σημειώνει δύο περιπτώσεις αύξησης των τρανσαμινασών και η ANSES την αποθαρρύνει σε περίπτωση ηπατικών διαταραχών.

Είναι αποτελεσματικά τα επιθέματα βερβερίνης;

Δεν βρήκαμε καμία δοκιμή σε ανθρώπους που να αξιολογεί αυτά τα επιθέματα ως προς το βάρος ή τη γλυκόζη. Οι δημοσιευμένες εργασίες για τη δερματική οδό είναι μελέτες σύνθεσης ή μελέτες σε ζώα.

Πόσο διαρκούσαν οι δοκιμές;

Συνήθως τρεις μήνες. Στην πιλοτική μελέτη του 2008, σε άτομα με διαβήτη υπό ιατρική παρακολούθηση, η γλυκόζη μειωνόταν από την πρώτη εβδομάδα· η HbA1c, αντίθετα, αντανακλά τη γλυκόζη με καθυστέρηση αρκετών εβδομάδων. Αυτά τα χρονικά διαστήματα δεν λένε τίποτα για την επίδραση σε ένα υγιές άτομο.

Μειώνει η βερβερίνη την αρτηριακή πίεση;

Η ANSES αναφέρει την υπόταση μεταξύ των ανεπιθύμητων ενεργειών της. Συνεπώς, χρειάζεται προσοχή σε περίπτωση χαμηλής πίεσης ή αντιυπερτασικής θεραπείας.

Μπορεί να συνδυαστεί με ρεσβερατρόλη ή NAD+;

Αυτοί οι συνδυασμοί είναι δημοφιλείς, αλλά έχουν εξεταστεί μόνο σε προκαταρκτικές εργασίες στον άνθρωπο, χωρίς ισχυρή δοκιμή. Για περισσότερα, διάβασε τα άρθρα μας για τους μύθους και την πραγματικότητα της ρεσβερατρόλης και για τους τρόπους αύξησης του NAD+.

Υπάρχουν άλλα φυτά που έχουν μελετηθεί σε σχέση με το σάκχαρο;

Ναι, για παράδειγμα η γυμνέμα, που μπλοκάρει προσωρινά τη γλυκιά γεύση στη γλώσσα. Αναλύουμε τις επιδράσεις και τους περιορισμούς της στο άρθρο μας για τη γυμνέμα και την επιθυμία για γλυκό.

Συμπέρασμα

Η βερβερίνη είναι ένα από τα λίγα φυτικά εκχυλίσματα που έχουν δοκιμαστεί σε δεκάδες μελέτες για τη γλυκόζη και τη χοληστερόλη. Αυτές οι δοκιμές αφορούν κυρίως άτομα με διαβήτη ή αυξημένα λιπίδια, σε υψηλές δόσεις και με άνιση μεθοδολογική ποιότητα. Αλληλεπιδρά με πολλές θεραπείες και ούτε η ANSES ούτε η EFSA μπόρεσαν να ορίσουν ασφαλή δόση. Αν σκέφτεσαι τη βερβερίνη, μίλησε πρώτα με τον γιατρό σου, ιδίως αν λαμβάνεις φαρμακευτική αγωγή.

Πηγές

1. Xie W et al. (2022). Glucose-lowering effect of berberine on type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Pharmacology, 13, 1015045. doi:10.3389/fphar.2022.1015045
2. Dong H et al. (2013). The effects of berberine on blood lipids: a systemic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Planta Medica, 79(6), 437-446. doi:10.1055/s-0032-1328321
3. Yin J, Xing H, Ye J (2008). Efficacy of berberine in patients with type 2 diabetes mellitus. Metabolism, 57(5), 712-717. doi:10.1016/j.metabol.2008.01.013
4. Zhang Y et al. (2008). Treatment of type 2 diabetes and dyslipidemia with the natural plant alkaloid berberine. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 93(7), 2559-2565. doi:10.1210/jc.2007-2404
5. Kong W et al. (2004). Berberine is a novel cholesterol-lowering drug working through a unique mechanism distinct from statins. Nature Medicine, 10(12), 1344-1351. doi:10.1038/nm1135
6. Asbaghi O et al. (2020). The effect of berberine supplementation on obesity parameters, inflammation and liver function enzymes: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Nutrition ESPEN, 38, 43-49. doi:10.1016/j.clnesp.2020.04.010
7. Yan HM et al. (2015). Efficacy of berberine in patients with non-alcoholic fatty liver disease. PLoS One, 10(8), e0134172. doi:10.1371/journal.pone.0134172
8. Turner N et al. (2008). Berberine and its more biologically available derivative, dihydroberberine, inhibit mitochondrial respiratory complex I: a mechanism for the action of berberine to activate AMP-activated protein kinase and improve insulin action. Diabetes, 57(5), 1414-1418. doi:10.2337/db07-1552
9. Chen W et al. (2011). Bioavailability study of berberine and the enhancing effects of TPGS on intestinal absorption in rats. AAPS PharmSciTech, 12(2), 705-711. doi:10.1208/s12249-011-9632-z
10. Guo Y et al. (2012). Repeated administration of berberine inhibits cytochromes P450 in humans. European Journal of Clinical Pharmacology, 68(2), 213-217. doi:10.1007/s00228-011-1108-2
11. Wu X et al. (2005). Effects of berberine on the blood concentration of cyclosporin A in renal transplanted recipients: clinical and pharmacokinetic study. European Journal of Clinical Pharmacology, 61(8), 567-572. doi:10.1007/s00228-005-0952-3
12. Chan E (1993). Displacement of bilirubin from albumin by berberine. Biology of the Neonate, 63(4), 201-208. doi:10.1159/000243932
13. Anses (2019). Utilisation de plantes à base de berbérine dans les compléments alimentaires (avis relatif à la sécurité d'utilisation de plantes contenant de la berbérine, saisine 2018-SA-0095). anses.fr
14. EFSA (2026). Projet d'avis scientifique sur la sécurité des préparations de plantes contenant de la berbérine : présentation aux parties prenantes du 22 avril 2026. efsa.europa.eu

Τα συμπληρώματα διατροφής δεν υποκαθιστούν μια ποικίλη και ισορροπημένη διατροφή ούτε έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Ζήτησε συμβουλή επαγγελματία υγείας εάν λαμβάνεις φαρμακευτική αγωγή, είσαι έγκυος ή θηλάζεις.