Λιπώδες ήπαρ: αιτίες, σοβαρότητα και πώς υποχωρεί

Το λιπώδες ήπαρ, ή λιπώδης διήθηση του ήπατος (ηπατική στεάτωση), είναι η συσσώρευση λίπους στο ήπαρ. Αφορά περίπου έναν στους τρεις ενήλικες παγκοσμίως, συνήθως χωρίς συμπτώματα. Από το 2023, η συχνότερη μορφή του ονομάζεται MASLD, ένα όνομα που τονίζει τη σχέση του με το υπερβάλλον βάρος, τον διαβήτη και την αρτηριακή πίεση. Σε πρώιμο στάδιο, μπορεί να υποχωρήσει.

Τι είναι το λιπώδες ήπαρ και τι σημαίνει MASLD;

Το 2023, τρεις μεγάλες διεθνείς επιστημονικές εταιρείες αντικατέστησαν τον παλαιό όρο NAFLD (μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος) με τον όρο MASLD, από το metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease, στα ελληνικά στεατωτική ηπατική νόσος σχετιζόμενη με μεταβολική δυσλειτουργία. Για τη διάγνωση χρειάζεται στεάτωση και τουλάχιστον ένας από τους πέντε καρδιομεταβολικούς παράγοντες κινδύνου: υπερβάλλον βάρος ή αυξημένη περίμετρος μέσης, αυξημένο σάκχαρο ή διαβήτης τύπου 2, αυξημένη αρτηριακή πίεση, αυξημένα τριγλυκερίδια, χαμηλή HDL-χοληστερόλη. Απαιτείται επίσης η απουσία υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ.

Μια ενδιάμεση κατηγορία, η MetALD, αφορά τα άτομα που έχουν αυτούς τους μεταβολικούς παράγοντες και πίνουν περισσότερο: 140 έως 350g αλκοόλ την εβδομάδα στις γυναίκες, 210 έως 420g στους άνδρες. Η παλαιά NASH ονομάζεται πλέον MASH.

Στεάτωση, στεατοηπατίτιδα, ίνωση: ποια είναι τα στάδια;

Η νόσος εξελίσσεται, ή όχι, σε στάδια:

• απλή στεάτωση: λίπος χωρίς σημαντική φλεγμονή·
• στεατοηπατίτιδα (MASH): το λίπος συνοδεύεται από φλεγμονή και βλάβη των ηπατοκυττάρων·
• ίνωση: σχηματίζεται ουλώδης ιστός, που βαθμολογείται από F0 (καθόλου) έως F4·
• κίρρωση (F4), που εκθέτει σε επιπλοκές και σε καρκίνο του ήπατος.

Τα περισσότερα άτομα παραμένουν στην απλή στεάτωση: ο στόχος της παρακολούθησης είναι να εντοπιστεί μια ίνωση.

Ποιους αφορά το λιπώδες ήπαρ;

Πάρα πολλούς ανθρώπους. Μια μετα-ανάλυση 92 μελετών με περισσότερα από 9 εκατομμύρια άτομα εκτιμά τον παγκόσμιο επιπολασμό στο 30% για την περίοδο 1990-2019, με αυξητική τάση: 25% το 1990-2006, 38% το 2016-2019. Η Δυτική Ευρώπη βρίσκεται γύρω στο 25%.

Στη Γαλλία, στην κοορτή Constances (137.206 ενήλικες), το 18,3% των συμμετεχόντων χωρίς άλλη ηπατική νόσο παρουσίαζε στεάτωση εκτιμώμενη μέσω ενός δείκτη (βάρος, περίμετρος μέσης, τριγλυκερίδια, γ-GT), και το 2,7% από αυτούς πιθανή προχωρημένη ίνωση. Αυτά τα άτομα είχαν περισσότερες ηπατικές, καρδιαγγειακές και νεφρικές επιπλοκές.

Ποια είναι τα αίτια του λιπώδους ήπατος;

Η κύρια αιτία είναι μεταβολική: όταν τα κύτταρα ανταποκρίνονται άσχημα στην ινσουλίνη, το ήπαρ δέχεται περισσότερα λιπαρά οξέα και παράγει περισσότερο λίπος από τα σάκχαρα (δείτε το άρθρο μας για την αντίσταση στην ινσουλίνη). Παράγοντες που ευνοούν:

• το υπερβάλλον βάρος, κυρίως το κοιλιακό λίπος, και ο διαβήτης τύπου 2·
• η καθιστική ζωή και μια διατροφή πλούσια σε πρόσθετα σάκχαρα και υπερεπεξεργασμένα προϊόντα·
• το αλκοόλ, που μετατοπίζει τη διάγνωση προς τη MetALD ή την αλκοολική ηπατική νόσο·
• σπανιότερα, ορισμένα φάρμακα ή η έλλειψη χολίνης: σε τέσσερις ασθενείς που τρέφονταν ενδοφλέβια χωρίς χολίνη, η στεάτωση εξαφανίστηκε μετά από έξι εβδομάδες ενδοφλέβιας χορήγησης χολίνης.

Ποια είναι τα συμπτώματα του λιπώδους ήπατος;

Τις περισσότερες φορές, κανένα. Η στεάτωση ανακαλύπτεται τυχαία, σε υπερηχογράφημα ή σε αιματολογικές εξετάσεις με ελαφρώς αυξημένες τρανσαμινάσες (ALT, AST) ή γ-GT. Μερικές φορές περιγράφονται κόπωση ή δυσφορία κάτω από τα δεξιά πλευρά, χωρίς να είναι ειδικά. Οι φυσιολογικές τρανσαμινάσες δεν αποκλείουν τη στεάτωση.

Πώς διαγιγνώσκεται το λιπώδες ήπαρ;

Οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες οδηγίες του 2024 (EASL-EASD-EASO) στοχεύουν κυρίως στον εντοπισμό της ίνωσης, σταδιακά, στα άτομα υψηλού κινδύνου: διαβήτης τύπου 2, παχυσαρκία με άλλον έναν μεταβολικό παράγοντα, παθολογικά ηπατικά ένζυμα ή στεάτωση που φάνηκε σε απεικονιστική εξέταση.

Ένα υπερηχογράφημα που αναφέρει «ήπια», «μέτρια» ή «σοβαρή» στεάτωση περιγράφει την ποσότητα του λίπους, όχι την ίνωση: μόνο η αξιολόγηση της ίνωσης δείχνει τη σοβαρότητα.

Είναι σοβαρό το λιπώδες ήπαρ;

Σπάνια από μόνο του, αλλά υποδηλώνει ένα έδαφος που χρειάζεται παρακολούθηση. Μια μετα-ανάλυση πέντε κοορτών (1.495 ασθενείς, 17.452 ανθρωπο-έτη παρακολούθησης) δείχνει ότι η θνησιμότητα αυξάνεται με το στάδιο της ίνωσης. Σε σύγκριση με την απουσία ίνωσης, ο κίνδυνος θανάτου από κάθε αιτία πολλαπλασιάζεται επί 1,6 στο στάδιο F1, 2,5 στο F2, 3,5 στο F3 και 6,4 στο F4. Ο κίνδυνος θανάτου από ηπατικά αίτια αυξάνεται ακόμη ταχύτερα.

Για τα περισσότερα άτομα, ο πρώτος κίνδυνος παραμένει καρδιαγγειακός: η αρτηριακή πίεση, η χοληστερόλη και το σάκχαρο αποτελούν μέρος της αντιμετώπισης.

Μπορεί να υποχωρήσει το λιπώδες ήπαρ;

Ναι, κυρίως πριν από το στάδιο της κίρρωσης. Τα καλύτερα τεκμηριωμένα μέσα είναι η απώλεια βάρους, η σωματική δραστηριότητα, η διατροφή και η διακοπή ή σημαντική μείωση του αλκοόλ.

Πόσο βάρος πρέπει να χάσετε;

Σε μια μελέτη στην Αβάνα, 293 ασθενείς με στεατοηπατίτιδα επιβεβαιωμένη με βιοψία ακολούθησαν συμβουλές για τον τρόπο ζωής επί 52 εβδομάδες, με βιοψία ελέγχου. Τα αποτελέσματα εξαρτώνταν σαφώς από το βάρος που χάθηκε:

• με απώλεια τουλάχιστον 5% του βάρους, η στεατοηπατίτιδα εξαφανίστηκε στο 58% των ασθενών·
• με τουλάχιστον 10%, εξαφανίστηκε στο 90% και η ίνωση υποχώρησε στο 45%.

Μόνο το 30% των συμμετεχόντων έφτασε το 5%: ο στόχος απαιτεί υποστήριξη.

Βοηθά η σωματική δραστηριότητα χωρίς απώλεια βάρους;

Εν μέρει, ναι. Μια μετα-ανάλυση 12 ελεγχόμενων δοκιμών κατέγραψε μείωση του ηπατικού λίπους με την τακτική άσκηση, ακόμη και με ελάχιστη ή μηδενική απώλεια βάρους, και με όγκους άσκησης μικρότερους από όσους συνιστώνται για απώλεια βάρους. Η επίδραση στις τρανσαμινάσες δεν ήταν σημαντική. Οι δοκιμές εξέταζαν αερόβια άσκηση, μυϊκή ενδυνάμωση ή και τα δύο.

Ποια διατροφή για το λιπώδες ήπαρ;

Το πιο συνιστώμενο πρότυπο είναι η μεσογειακή διατροφή: λαχανικά, όσπρια, δημητριακά ολικής άλεσης, ψάρια, ελαιόλαδο, ξηροί καρποί, λιγότερα σάκχαρα και ραφιναρισμένα άλευρα. Σύμφωνα με μια ανασκόπηση αναφοράς, μπορεί να μειώσει το λίπος του ήπατος ακόμη και χωρίς απώλεια βάρους. Στην πράξη:

• περιορίστε τα ζαχαρούχα ποτά, τα επιδόρπια και τα υπερεπεξεργασμένα προϊόντα·
• προτιμήστε τα ακόρεστα λιπαρά (ελαιόλαδο, λιπαρά ψάρια, καρύδια)·
• μειώστε σημαντικά το αλκοόλ, που επιβαρύνει τη νόσο σε κάθε στάδιο.

Τα προγράμματα «αποτοξίνωσης» δεν έχουν σοβαρή βάση: το άρθρο μας αποτοξίνωση του ήπατος, μύθος ή πραγματικότητα εξετάζει το θέμα.

Κάνει καλό ο καφές στο ήπαρ;

Μια μετα-ανάλυση πέντε μελετών συσχέτισε την τακτική κατανάλωση καφέ με 29% χαμηλότερο κίνδυνο στεάτωσης και, στα άτομα που ήδη την έχουν, με 30% χαμηλότερο κίνδυνο ίνωσης. Πρόκειται για μελέτες παρατήρησης: δείχνουν συσχέτιση, όχι αποδεδειγμένη επίδραση.

Υπάρχουν φάρμακα για το λιπώδες ήπαρ;

Ναι, από πρόσφατα και ανάλογα με τη χώρα, για τις στεατοηπατίτιδες με ίνωση, με ιατρική συνταγή. Σε μελέτη φάσης 3 (966 ασθενείς, 52 εβδομάδες), η ρεσμετιρόμη εξάλειψε τη στεατοηπατίτιδα στο 26 έως 30% των ασθενών, έναντι 10% με εικονικό φάρμακο. Η σεμαγλουτίδη, μια αγωγή για τον διαβήτη και την παχυσαρκία, πέτυχε 62,9% υποχώρηση έναντι 34,3% (800 ασθενείς, 72 εβδομάδες), με μέση απώλεια βάρους 10,5%. Αυτά τα φάρμακα δεν αφορούν την απλή στεάτωση.

Συμπληρώματα διατροφής και λιπώδες ήπαρ: τι δείχνουν οι μελέτες;

Κανένα συμπλήρωμα διατροφής δεν αντιμετωπίζει τη στεάτωση και κανένας ισχυρισμός υγείας δεν είναι εγκεκριμένος στην Ευρώπη για αυτή τη χρήση. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες του 2024 δίνουν προτεραιότητα στον τρόπο ζωής· η μόνη στοχευμένη αγωγή που προβλέπουν είναι ένα φάρμακο, η ρεσμετιρόμη. Ιδού τι δείχνουν οι κυριότερες μελέτες.

Βιταμίνη Ε. Αυτό το αντιοξειδωτικό στοχεύει το οξειδωτικό στρες της στεατοηπατίτιδας (δείτε οξειδωτικό στρες και αντιοξειδωτικά), αλλά σε δόση πολύ μεγαλύτερη από τη διατροφική πρόσληψη, που δοκιμάστηκε υπό ιατρική παρακολούθηση.

Σιλυμαρίνη. Το εκχύλισμα γαϊδουράγκαθου δεν πέτυχε τον κύριο στόχο του· το σήμα για την ίνωση μένει να επιβεβαιωθεί (δείτε το άρθρο μας για το γαϊδουράγκαθο). Το μαύρο ραπανάκι, εξ όσων γνωρίζουμε, έχει δοκιμαστεί για τη στεάτωση μόνο σε ζώα.

Βερβερίνη. Η βερβερίνη αλληλεπιδρά με αρκετά φάρμακα: δείτε τις προφυλάξεις στο άρθρο μας για τη βερβερίνη.

Χολίνη. Είναι το μόνο θρεπτικό συστατικό αυτού του καταλόγου με ισχυρισμό για το ήπαρ: «Η χολίνη συμβάλλει στη διατήρηση της φυσιολογικής ηπατικής λειτουργίας», καθώς και «Η χολίνη συμβάλλει στο φυσιολογικό μεταβολισμό των λιπιδίων». Μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνο για τρόφιμο που παρέχει τουλάχιστον 82,5mg χολίνης ανά 100g, 100ml ή ανά μερίδα. Δεν αφορούν τη στεάτωση. Οι πηγές και οι ανάγκες περιγράφονται αναλυτικά στο άρθρο μας για τη χολίνη.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι αναστρέψιμο το λιπώδες ήπαρ;

Ναι, τις περισσότερες φορές, εφόσον η ίνωση δεν είναι προχωρημένη. Το λίπος του ήπατος μειώνεται με την απώλεια βάρους, τη σωματική δραστηριότητα και μια διατροφή μεσογειακού τύπου. Η ίνωση μπορεί επίσης να υποχωρήσει, αλλά πιο αργά και σπανιότερα.

Ποιο είναι το προσδόκιμο ζωής με λιπώδες ήπαρ;

Εξαρτάται κυρίως από το στάδιο της ίνωσης και τους άλλους παράγοντες κινδύνου, όχι από την ποσότητα του λίπους. Ο κίνδυνος θανάτου είναι χαμηλότερος χωρίς ίνωση και αυξάνεται με κάθε στάδιο, εξ ου και η σημασία του FIB-4 και της ελαστογραφίας.

Λιπώδες ήπαρ και διατροφή: ποιες τροφές να αποφεύγετε;

Κατά προτεραιότητα το αλκοόλ, τα ζαχαρούχα ποτά, τα επιδόρπια και τα υπερεπεξεργασμένα προϊόντα πλούσια σε σάκχαρα και ραφιναρισμένα άλευρα. Μετρά το σύνολο της διατροφής και η απώλεια βάρους, περισσότερο από ένα μεμονωμένο τρόφιμο.

Μπορεί κανείς να έχει λιπώδες ήπαρ χωρίς να είναι υπέρβαρος;

Ναι. Ένας μόνο από τους πέντε καρδιομεταβολικούς παράγοντες αρκεί για τη διάγνωση MASLD: αυξημένο σάκχαρο, πίεση ή τριγλυκερίδια, ακόμη και χωρίς υπερβάλλον βάρος.

Πόσο χρόνο χρειάζεται για να μειωθεί η στεάτωση;

Μερικούς μήνες. Στη μελέτη με βερβερίνη, το ηπατικό λίπος είχε ήδη μειωθεί στις 16 εβδομάδες και στις δύο ομάδες· στη μελέτη της Αβάνας, οι βιοψίες ελέγχου έγιναν στις 52 εβδομάδες. Ο ρυθμός εξαρτάται κυρίως από την απώλεια βάρους.

Ποιον γιατρό να συμβουλευτείτε για λιπώδες ήπαρ;

Ο προσωπικός ή οικογενειακός γιατρός κάνει τον πρώτο έλεγχο και υπολογίζει τον FIB-4. Σας παραπέμπει σε γαστρεντερολόγο-ηπατολόγο αν δεν αποκλειστεί ο κίνδυνος ίνωσης ή σε περίπτωση πολύ αυξημένων ενζύμων, κατανάλωσης αλκοόλ ή άλλης ηπατικής νόσου.

Συμπέρασμα

Το λιπώδες ήπαρ είναι συχνό, αθόρυβο και συχνά καλοήθες στην αρχή. Αυτό που μετρά είναι το στάδιο της ίνωσης, που αξιολογείται με τον FIB-4 και στη συνέχεια με την ελαστογραφία. Τα πιο αξιόπιστα μέσα είναι γνωστά: απώλεια 5 έως 10% του βάρους, τακτική κίνηση, μεσογειακή διατροφή και μείωση του αλκοόλ. Κανένα συμπλήρωμα δεν αντιμετωπίζει τη στεάτωση ούτε αντικαθιστά αυτή την παρακολούθηση.

Πηγές

1. Rinella ME et al. (2023). A multisociety Delphi consensus statement on new fatty liver disease nomenclature. Journal of Hepatology, 79(6), 1542-1556. doi:10.1016/j.jhep.2023.06.003
2. European Association for the Study of the Liver (EASL), European Association for the Study of Diabetes (EASD), European Association for the Study of Obesity (EASO) (2024). EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD). Journal of Hepatology, 81(3), 492-542. doi:10.1016/j.jhep.2024.04.031
3. Younossi ZM et al. (2023). The global epidemiology of nonalcoholic fatty liver disease (NAFLD) and nonalcoholic steatohepatitis (NASH): a systematic review. Hepatology, 77(4), 1335-1347. doi:10.1097/HEP.0000000000000004
4. Nabi O et al. (2023). The NAFLD burden on mortality and morbidities in general population: a community-based longitudinal study (NASH-CO study). Liver International, 43(10), 2096-2106. doi:10.1111/liv.15674
5. Dulai PS et al. (2017). Increased risk of mortality by fibrosis stage in nonalcoholic fatty liver disease: systematic review and meta-analysis. Hepatology, 65(5), 1557-1565. doi:10.1002/hep.29085
6. Vilar-Gomez E et al. (2015). Weight loss through lifestyle modification significantly reduces features of nonalcoholic steatohepatitis. Gastroenterology, 149(2), 367-378. doi:10.1053/j.gastro.2015.04.005
7. Keating SE et al. (2012). Exercise and non-alcoholic fatty liver disease: a systematic review and meta-analysis. Journal of Hepatology, 57(1), 157-166. doi:10.1016/j.jhep.2012.02.023
8. Romero-Gómez M, Zelber-Sagi S, Trenell M (2017). Treatment of NAFLD with diet, physical activity and exercise. Journal of Hepatology, 67(4), 829-846. doi:10.1016/j.jhep.2017.05.016
9. Wijarnpreecha K, Thongprayoon C, Ungprasert P (2017). Coffee consumption and risk of nonalcoholic fatty liver disease: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Gastroenterology & Hepatology, 29(2), e8-e12. doi:10.1097/MEG.0000000000000776
10. Harrison SA et al. (2024). A phase 3, randomized, controlled trial of resmetirom in NASH with liver fibrosis. New England Journal of Medicine, 390(6), 497-509. doi:10.1056/NEJMoa2309000
11. Sanyal AJ et al. (2025). Phase 3 trial of semaglutide in metabolic dysfunction-associated steatohepatitis. New England Journal of Medicine, 392(21), 2089-2099. doi:10.1056/NEJMoa2413258
12. Sanyal AJ et al. (2010). Pioglitazone, vitamin E, or placebo for nonalcoholic steatohepatitis. New England Journal of Medicine, 362(18), 1675-1685. doi:10.1056/NEJMoa0907929
13. Wah Kheong C, Nik Mustapha NR, Mahadeva S (2017). A randomized trial of silymarin for the treatment of nonalcoholic steatohepatitis. Clinical Gastroenterology and Hepatology, 15(12), 1940-1949. doi:10.1016/j.cgh.2017.04.016
14. Yan HM et al. (2015). Efficacy of berberine in patients with non-alcoholic fatty liver disease. PLoS One, 10(8), e0134172. doi:10.1371/journal.pone.0134172
15. Fischer LM et al. (2007). Sex and menopausal status influence human dietary requirements for the nutrient choline. American Journal of Clinical Nutrition, 85(5), 1275-1285. doi:10.1093/ajcn/85.5.1275
16. Buchman AL et al. (1995). Choline deficiency: a cause of hepatic steatosis during parenteral nutrition that can be reversed with intravenous choline supplementation. Hepatology, 22(5), 1399-1403. PubMed 7590654
17. Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 432/2012 της Επιτροπής, της 16ης Μαΐου 2012, σχετικά με τη θέσπιση καταλόγου επιτρεπόμενων ισχυρισμών υγείας που διατυπώνονται για τα τρόφιμα, εξαιρουμένων όσων αφορούν τη μείωση του κινδύνου εκδήλωσης ασθένειας και την ανάπτυξη και υγεία των παιδιών. Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, L 136 της 25.5.2012, σ. 1-40. eur-lex.europa.eu

Τα συμπληρώματα διατροφής δεν υποκαθιστούν μια ποικίλη και ισορροπημένη διατροφή και έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Σε περίπτωση θεραπείας, εγκυμοσύνης ή θηλασμού, συμβουλευτείτε έναν επαγγελματία υγείας.