Γαϊδουράγκαθο: σιλυμαρίνη, ήπαρ και τι δείχνουν οι μελέτες

Το γαϊδουράγκαθο (Silybum marianum) είναι ένα από τα φυτά με τις μεγαλύτερες πωλήσεις για το ήπαρ. Το εκχύλισμά του, η σιλυμαρίνη, έχει δοκιμαστεί σε δεκάδες κλινικές δοκιμές σε άτομα με ηπατίτιδα, ηπατική νόσο σχετιζόμενη με το αλκοόλ ή στεάτωση. Τι δείχνουν πραγματικά αυτές οι μελέτες; Παρουσιάζουμε όσα επιτρέπει να υποστηρίξουμε η έρευνα, όσα παραμένουν αβέβαια, τις δόσεις που μελετήθηκαν, την απορρόφηση και τις προφυλάξεις που χρειάζεται να γνωρίζουμε.

Τι είναι το γαϊδουράγκαθο;

Το γαϊδουράγκαθο είναι αγκαθωτό φυτό της οικογένειας των Αστεροειδών, με καταγωγή από τη λεκάνη της Μεσογείου. Αναγνωρίζεται από τα μεγάλα σκούρα πράσινα φύλλα του με λευκές μαρμαροειδείς νευρώσεις και τα πορφυρά άνθη. Σύμφωνα με χριστιανικό θρύλο, αυτά τα σχέδια είναι σταγόνες από το γάλα της Παναγίας, από όπου προέρχεται και το προσωνύμιο «γάλα της Παναγίας».

Το μέρος που χρησιμοποιείται είναι ο καρπός, ένα μικρό ξηρό αχαίνιο που συνήθως ονομάζεται σπόρος. Το γαϊδουράγκαθο καταναλώνεται ως τροφή και φαρμακευτικό φυτό εδώ και αιώνες, ενώ σήμερα πωλείται κυρίως ως εκχύλισμα συμπυκνωμένο σε σιλυμαρίνη.

Τι είναι η σιλυμαρίνη;

Η σιλυμαρίνη δεν είναι ένα μοναδικό μόριο, αλλά ένα μείγμα φλαβονολιγνανών: σιλυβίνη A και B, ισοσιλυβίνη A και B, σιλυχριστίνη και σιλυδιανίνη. Η σιλυβίνη, που ονομάζεται και σιλιμπινίνη, είναι η πιο μελετημένη. Τα εμπορικά εκχυλίσματα παράγονται με διαλύτες (αιθανόλη, ακετόνη, οξικός αιθυλεστέρας…), οι οποίοι συγκεντρώνουν αυτές τις ενώσεις σε επίπεδα πολύ υψηλότερα από την περιεκτικότητα του σπόρου.

Στο εργαστήριο και στα ζώα, η σιλυμαρίνη συμπεριφέρεται ως αντιοξειδωτικό και ρυθμίζει τη φλεγμονή και την ίνωση. Αυτές οι ιδιότητες εξηγούν το ενδιαφέρον για το ήπαρ, αλλά δεν αρκούν για να αποδείξουν επίδραση στον άνθρωπο: μόνο οι κλινικές δοκιμές μπορούν να δώσουν απάντηση.

Τι δείχνουν οι μελέτες για το ήπαρ;

Σύντομη απάντηση: τα αποτελέσματα είναι αντιφατικά. Οι πιο αυστηρές δοκιμές δεν δείχνουν σαφές όφελος σε ουσιαστικά κριτήρια, όπως η θνησιμότητα ή η κατάσταση του ήπατος στη βιοψία. Υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις σε αιματολογικούς δείκτες, αλλά η σημασία τους χρειάζεται επιβεβαίωση.

Ηπατίτιδες και αλκοολική νόσος: η ανασκόπηση Cochrane

Το 2007, η συνεργασία Cochrane συγκέντρωσε 18 τυχαιοποιημένες δοκιμές με 1 088 ασθενείς με αλκοολική ηπατική νόσο ή ηπατίτιδα B ή C. Το γαϊδουράγκαθο δεν μείωσε ούτε τη συνολική θνησιμότητα ούτε τις επιπλοκές. Η θνησιμότητα από ηπατικά αίτια ήταν χαμηλότερη στο σύνολο των δοκιμών, αλλά όχι σε εκείνες με καλή μεθοδολογική ποιότητα. Για τους συγγραφείς, αυτά τα αποτελέσματα θέτουν υπό αμφισβήτηση τη χρησιμότητα του φυτού σε αυτές τις νόσους.

Μια πιο πρόσφατη αμερικανική δοκιμή κινείται στην ίδια κατεύθυνση. Σε 154 ασθενείς με ηπατίτιδα C, 420 ή 700mg σιλυμαρίνης τρεις φορές την ημέρα για 24 εβδομάδες δεν μείωσαν τις τρανσαμινάσες (ALT) περισσότερο από το εικονικό φάρμακο.

Ηπατική στεάτωση: ενδείξεις στους δείκτες

Η μη αλκοολική στεάτωση, ή «λιπώδες ήπαρ», είναι σήμερα το πιο μελετημένο πεδίο. Μια μετα-ανάλυση 8 τυχαιοποιημένων δοκιμών που δημοσιεύθηκε το 2021 παρατήρησε εντονότερη μείωση των τρανσαμινασών με σιλυμαρίνη από ό,τι με εικονικό φάρμακο, ανεξάρτητα από την απώλεια βάρους. Ωστόσο, οι συγγραφείς υπογραμμίζουν την άνιση ποιότητα των μελετών που περιλήφθηκαν.

Οι δοκιμές με βιοψία είναι λιγότερο σαφείς. Στη Μαλαισία, 99 ασθενείς με στεατοηπατίτιδα (NASH) έλαβαν 700mg τρεις φορές την ημέρα ή εικονικό φάρμακο για 48 εβδομάδες. Το κύριο κριτήριο, μείωση τουλάχιστον 30 % στη βαθμολογία δραστηριότητας, δεν διέφερε μεταξύ των ομάδων (32,7 % έναντι 26,0 %). Αντίθετα, η ίνωση υποχώρησε στο 22,4 % των ασθενών της ομάδας σιλυμαρίνης έναντι 6,0 % με εικονικό φάρμακο, ένα δευτερεύον αποτέλεσμα που χρειάζεται επιβεβαίωση. Μια αμερικανική δοκιμή σε 78 ασθενείς δεν έδειξε όφελος.

Και σε ένα υγιές άτομο;

Καμία δοκιμή δεν έχει δείξει ότι ένα υγιές ήπαρ λειτουργεί καλύτερα με γαϊδουράγκαθο. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) δέχεται για τα παραδοσιακά φάρμακα με γαϊδουράγκαθο χρήση για την ανακούφιση πεπτικών διαταραχών και την υποστήριξη της ηπατικής λειτουργίας. Αυτή η χρήση βασίζεται στη μακρά ιστορία της, όχι σε δοκιμές με σαφή συμπεράσματα, και προϋποθέτει ότι ένας γιατρός έχει αποκλείσει σοβαρή νόσο.

Γαϊδουράγκαθο και σάκχαρο: μια υπόθεση προς επιβεβαίωση

Μια μετα-ανάλυση 5 δοκιμών με 270 ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 παρατήρησε, με σιλυμαρίνη, μείωση του σακχάρου νηστείας κατά περίπου 27mg/dl και της γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης κατά περίπου 1 ποσοστιαία μονάδα. Ωστόσο, οι συγγραφείς θεωρούν τα στοιχεία χαμηλής ποιότητας και δεν διατυπώνουν σύσταση. Το κέντρο συμπληρωματικής ιατρικής των αμερικανικών NIH σημειώνει ότι οι περισσότερες μελέτες προέρχονται από τη Μέση Ανατολή. Σε αυτόν τον τομέα μελετώνται και άλλα συστατικά, όπως η βερβερίνη και οι δοκιμές της για το σάκχαρο ή η γυμνέμα και η επιθυμία για γλυκό.

Γαϊδουράγκαθο και καρκίνος: πού βρίσκεται η έρευνα;

Οι εργαστηριακές μελέτες για τη σιλυμαρίνη και τα καρκινικά κύτταρα είναι πολλές, αλλά καμία δεν επιτρέπει να μιλήσουμε για αντικαρκινική επίδραση στον άνθρωπο. Η κλινική έρευνα εστίασε κυρίως στην ανοχή του ήπατος κατά τις χημειοθεραπείες. Σε πιλοτική δοκιμή με 50 παιδιά με οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία και ηπατική βλάβη, το γαϊδουράγκαθο δεν άλλαξε τις τρανσαμινάσες στις 28 ημέρες. Μια ευνοϊκή τάση εμφανίστηκε στις 56 ημέρες, τίποτε περισσότερο. Κάθε λήψη κατά την αντικαρκινική θεραπεία πρέπει να συζητείται με την ογκολογική ομάδα.

Απορροφάται καλά η σιλυμαρίνη;

Όχι, και αυτό αποτελεί σημαντικό περιορισμό. Η σιλυμαρίνη διαλύεται δύσκολα στο νερό, περνά λίγο από το εντερικό τοίχωμα και μετασχηματίζεται γρήγορα από τον οργανισμό. Σε 3 εθελοντές που έλαβαν 600mg εκχυλίσματος, οι φλαβονολιγνάνες αποβλήθηκαν σε λίγες ώρες. Στη μέγιστη συγκέντρωση, η ελεύθερη μορφή αντιπροσώπευε μόνο περίπου 17 % της συνολικής ποσότητας στην κυκλοφορία, ενώ το υπόλοιπο είχε ήδη συνδεθεί με μόρια αποβολής. Αρκετές τεχνικές σύνθεσης επιδιώκουν καλύτερη απορρόφηση, αλλά η κλινική χρησιμότητά τους είναι ελάχιστα τεκμηριωμένη.

Σε ποια μορφή και δόση;

Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τις δόσεις που δέχεται ο EMA για τα παραδοσιακά φάρμακα και εκείνες των πρόσφατων δοκιμών.

Επομένως, οι πρόσφατες δοκιμές εξέτασαν υψηλές δόσεις, από 1,26 έως 2,1 g σιλυμαρίνης την ημέρα, χωρίς σαφές όφελος. Το φυτό βρίσκεται επίσης σε συνδυασμό με άλλα φυτά σε ορισμένα συμπληρώματα. Για να κατανοήσεις τις διαφορές μεταξύ σκληρών καψουλών, μαλακών καψουλών και δισκίων, δες το σχετικό άρθρο μας.

Ανεπιθύμητες ενέργειες, αντενδείξεις και αλληλεπιδράσεις

Το γαϊδουράγκαθο είναι γενικά καλά ανεκτό. Δόσεις 700mg τρεις φορές την ημέρα για 24 έως 48 εβδομάδες δεν προκάλεσαν περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες από το εικονικό φάρμακο. Οι αναφερόμενες επιδράσεις είναι κυρίως πεπτικές (φούσκωμα, ναυτία, διάρροια). Είναι πιθανοί πονοκέφαλοι και αλλεργικές αντιδράσεις.

• Αλλεργία: να αποφεύγεται σε περίπτωση αλλεργίας στα Αστεροειδή, όπως η αμβροσία, το χρυσάνθεμο, η καλέντουλα ή η μαργαρίτα.
• Εγκυμοσύνη, θηλασμός, ηλικία κάτω των 18 ετών: η ασφάλεια δεν έχει τεκμηριωθεί και ο EMA δεν συνιστά τη χρήση.
• Διαβήτης: επίδραση στο σάκχαρο δεν αποκλείεται. Μίλησε με τον γιατρό σου αν λαμβάνεις θεραπεία.
• Φάρμακα: λίγες τεκμηριωμένες αλληλεπιδράσεις και καμία σημαντική επίδραση στα ηπατικά ένζυμα που διασπούν τα φάρμακα. Ωστόσο, προσοχή με φάρμακα στενού θεραπευτικού εύρους, όπως τα από του στόματος αντιπηκτικά, οι θυρεοειδικές ορμόνες ή τα ανοσοκατασταλτικά.

Κιτρίνισμα του δέρματος ή των ματιών, σκούρα ούρα ή αποχρωματισμένα κόπρανα απαιτούν άμεση ιατρική συμβουλή.

Τι μπορεί να ισχυριστεί ένα συμπλήρωμα γαϊδουράγκαθου;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει εγκρίνει ισχυρισμό υγείας για το γαϊδουράγκαθο. Επομένως, ένα συμπλήρωμα δεν μπορεί να επικαλείται επίδραση στο ήπαρ λόγω αυτού του φυτού. Ο μόνος εγκεκριμένος ισχυρισμός που αναφέρει το ήπαρ αφορά θρεπτικό συστατικό: «η χολίνη συμβάλλει στη διατήρηση της φυσιολογικής ηπατικής λειτουργίας», για τρόφιμο που προσφέρει τουλάχιστον 82,5mg χολίνης ανά 100 g, 100 ml ή μερίδα. Αυτό το συστατικό παρουσιάζεται στο άρθρο μας για τη χολίνη.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι το γαϊδουράγκαθο επικίνδυνο για το ήπαρ;

Η βάση LiverTox των NIH, που καταγράφει ηπατικές βλάβες σχετιζόμενες με φάρμακα και φυτά, δεν το συνδέει με περίπτωση ηπατικής βλάβης. Ο κίνδυνος αφορά περισσότερο την ποιότητα των προϊόντων: αναλύσεις βρήκαν περιεκτικότητες σιλυμαρίνης διαφορετικές από την ετικέτα ή ακόμη και προσμείξεις (φυτοφάρμακα, μικρόβια, τοξίνες μούχλας). Προτίμησε εκχύλισμα με αναγραφόμενη περιεκτικότητα.

Για πόσο καιρό μπορείς να παίρνεις γαϊδουράγκαθο;

Στις δοκιμές, η καθημερινή λήψη για 24 έως 48 εβδομάδες ήταν καλά ανεκτή. Ωστόσο, ο EMA συνιστά ιατρική συμβουλή αν οι πεπτικές διαταραχές επιμένουν πάνω από 2 εβδομάδες, γιατί μπορεί να έχουν άλλη αιτία. Η παρατεταμένη λήψη χρειάζεται ιατρική γνώμη.

Πρέπει να το παίρνεις το πρωί ή το βράδυ;

Καμία μελέτη δεν έχει συγκρίνει τις ώρες λήψης. Η μονογραφία του EMA προβλέπει, ανάλογα με το παρασκεύασμα, 2 έως 4 λήψεις την ημέρα, πριν από τα γεύματα για το έγχυμα, τη σκόνη και ορισμένα εκχυλίσματα. Οι κλινικές δοκιμές μοίραζαν τη δόση σε 3 λήψεις.

Έχει χρησιμότητα το έγχυμα γαϊδουράγκαθου;

Το έγχυμα ανήκει στις παραδοσιακές χρήσεις που αναγνωρίζει ο EMA, με 3 έως 5 g θρυμματισμένων καρπών ανά φλιτζάνι. Επειδή η σιλυμαρίνη διαλύεται δύσκολα στο νερό, ένα έγχυμα πιθανότατα εξάγει λίγη σιλυμαρίνη. Καμία κλινική δοκιμή δεν έχει αξιολογήσει το έγχυμα.

Το γαϊδουράγκαθο μειώνει τη χοληστερόλη;

Τα δεδομένα δεν δείχνουν κάτι τέτοιο. Στη μετα-ανάλυση σε ασθενείς με διαβήτη, η σιλυμαρίνη δεν είχε επίδραση στο λιπιδαιμικό προφίλ, συμπεριλαμβανομένης της χοληστερόλης και των τριγλυκεριδίων.

Το γαϊδουράγκαθο αδυνατίζει;

Τίποτα δεν επιτρέπει να το υποστηρίξουμε: οι δοκιμές μέτρησαν ηπατικούς δείκτες, όχι την εξέλιξη του βάρους. Άλλωστε, στη στεάτωση η μείωση των τρανσαμινασών με σιλυμαρίνη ήταν ανεξάρτητη από την απώλεια βάρους.

Γαϊδουράγκαθο και NAC: ποια η σχέση;

Συχνά συνδυάζονται σε συνθέσεις για το ήπαρ, αλλά είναι πολύ διαφορετικές ουσίες. Η NAC είναι πρόδρομη ουσία της γλουταθειόνης, του κύριου αντιοξειδωτικού μορίου που παράγουν τα κύτταρά μας. Για περισσότερα, διάβασε τα άρθρα μας για την N-ακετυλοκυστεΐνη και για τη γλουταθειόνη και την απορρόφησή της.

Συμπέρασμα

Το γαϊδουράγκαθο είναι καλά ανεκτό και πολύ μελετημένο φυτό, αλλά τα στοιχεία για όφελος παραμένουν περιορισμένα. Η ανασκόπηση Cochrane δεν δείχνει επίδραση στη θνησιμότητα στις ηπατίτιδες και στις αλκοολικές ηπατικές νόσους. Στη στεάτωση, η σιλυμαρίνη μειώνει τις τρανσαμινάσες σε ορισμένες δοκιμές, χωρίς σαφή βελτίωση των βλαβών. Η απορρόφησή της είναι χαμηλή και κανένας ισχυρισμός υγείας δεν είναι εγκεκριμένος για το φυτό. Αν σκέφτεσαι να το πάρεις, επίλεξε εκχύλισμα με αναγραφόμενη περιεκτικότητα σε σιλυμαρίνη και μίλησε με τον γιατρό σου, ιδίως σε περίπτωση ηπατικής νόσου, διαβήτη ή θεραπείας.

Πηγές

1. Rambaldi A, Jacobs BP, Gluud C (2007). Milk thistle for alcoholic and/or hepatitis B or C virus liver diseases. Cochrane Database of Systematic Reviews, (4), CD003620. doi:10.1002/14651858.CD003620.pub3
2. Fried MW et al. (2012). Effect of silymarin (milk thistle) on liver disease in patients with chronic hepatitis C unsuccessfully treated with interferon therapy: a randomized controlled trial. JAMA, 308(3), 274-282. doi:10.1001/jama.2012.8265
3. Kalopitas G et al. (2021). Impact of Silymarin in individuals with nonalcoholic fatty liver disease: A systematic review and meta-analysis. Nutrition, 83, 111092. doi:10.1016/j.nut.2020.111092
4. Wah Kheong C, Nik Mustapha NR, Mahadeva S (2017). A Randomized Trial of Silymarin for the Treatment of Nonalcoholic Steatohepatitis. Clinical Gastroenterology and Hepatology, 15(12), 1940-1949.e8. doi:10.1016/j.cgh.2017.04.016
5. Navarro VJ et al. (2019). Silymarin in non-cirrhotics with non-alcoholic steatohepatitis: A randomized, double-blind, placebo controlled trial. PLoS One, 14(9), e0221683. doi:10.1371/journal.pone.0221683
6. Voroneanu L et al. (2016). Silymarin in Type 2 Diabetes Mellitus: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of Diabetes Research, 2016, 5147468. doi:10.1155/2016/5147468
7. Ladas EJ et al. (2010). A randomized, controlled, double-blind, pilot study of milk thistle for the treatment of hepatotoxicity in childhood acute lymphoblastic leukemia (ALL). Cancer, 116(2), 506-513. doi:10.1002/cncr.24723
8. Wen Z et al. (2008). Pharmacokinetics and metabolic profile of free, conjugated, and total silymarin flavonolignans in human plasma after oral administration of milk thistle extract. Drug Metabolism and Disposition, 36(1), 65-72. doi:10.1124/dmd.107.017566
9. Javed S, Kohli K, Ali M (2011). Reassessing bioavailability of silymarin. Alternative Medicine Review, 16(3), 239-249. PubMed 21951025
10. Soleimani V et al. (2019). Safety and toxicity of silymarin, the major constituent of milk thistle extract: An updated review. Phytotherapy Research, 33(6), 1627-1638. doi:10.1002/ptr.6361
11. Agence européenne des médicaments (2018). European Union herbal monograph on Silybum marianum (L.) Gaertn., fructus (EMA/HMPC/294187/2013). ema.europa.eu
12. National Center for Complementary and Integrative Health (2025). Milk Thistle: Usefulness and Safety. NIH. nccih.nih.gov
13. LiverTox (ενημερώνεται τακτικά). Milk Thistle. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. PubMed 31644124
14. Commission européenne (2012). Règlement (UE) n° 432/2012 du 16 mai 2012 établissant une liste des allégations de santé autorisées portant sur les denrées alimentaires, autres que celles faisant référence à la réduction du risque de maladie ainsi qu'au développement et à la santé infantiles. Journal officiel de l'Union européenne, L 136, p. 1 (ενοποιημένη έκδοση). eur-lex.europa.eu

Τα συμπληρώματα διατροφής δεν υποκαθιστούν μια ποικίλη και ισορροπημένη διατροφή ούτε έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Ζήτησε συμβουλή από επαγγελματία υγείας σε περίπτωση θεραπείας, εγκυμοσύνης ή θηλασμού.