Αντίσταση στην ινσουλίνη: μηχανισμός, εξετάσεις και μέτρα

Η αντίσταση στην ινσουλίνη, ή ινσουλινοαντίσταση, είναι εξασθενημένη απόκριση των μυών, του ήπατος και του λιπώδους ιστού στην ινσουλίνη, την ορμόνη που επιτρέπει στη γλυκόζη να μπει στα κύτταρα. Το πάγκρεας αντισταθμίζει παράγοντας περισσότερη ινσουλίνη: το σάκχαρο παραμένει για πολύ καιρό φυσιολογικό και η διαταραχή συχνά περνά απαρατήρητη. Μηχανισμός, εξετάσεις, τεκμηριωμένα μέτρα και συμπληρώματα: τι λένε οι μελέτες;

Τι είναι η αντίσταση στην ινσουλίνη;

Είναι μειωμένη απόκριση των ιστών στην ινσουλίνη: χρειάζεται περισσότερη για το ίδιο αποτέλεσμα. Αφορά τρία όργανα:

• τον μυ, που προσλαμβάνει περίπου 80 % της γλυκόζης κατά την έγχυση ινσουλίνης. Όταν εμφανίζει αντίσταση, αποθηκεύει λιγότερη ως γλυκογόνο·
• το ήπαρ, του οποίου η παραγωγή γλυκόζης καθορίζει το σάκχαρο νηστείας. Η ινσουλίνη την αναστέλλει· όταν το ήπαρ εμφανίζει αντίσταση, απελευθερώνει υπερβολική ποσότητα·
• τον λιπώδη ιστό, όπου η ινσουλίνη αναστέλλει την απελευθέρωση λιπών. Όταν εμφανίζει αντίσταση, αφήνει λιπαρά οξέα να κατακλύζουν το αίμα.

Όσο το πάγκρεας αντισταθμίζει εκκρίνοντας περισσότερη ινσουλίνη, το σάκχαρο διατηρείται. Ο διαβήτης τύπου 2 εκδηλώνεται όταν εξαντληθούν τα κύτταρά του που παράγουν ινσουλίνη, μερικές φορές δεκαετίες αργότερα.

Γιατί έχει σημασία το λίπος στην κοιλιά και στα όργανα;

Επειδή μετρά η θέση του. Η περίμετρος μέσης αντανακλά το κοιλιακό λίπος, μαζί με το σπλαχνικό που περιβάλλει τα όργανα: αποτελεί κριτήριο του μεταβολικού συνδρόμου. Το έκτοπο λίπος, αντίθετα, διεισδύει σε όργανα που δεν προορίζονται να το αποθηκεύουν. Στον μυ, τα παράγωγά του (διακυλογλυκερόλες, κεραμίδια) διαταράσσουν το σήμα της ινσουλίνης· το λιπώδες ήπαρ, ή στεάτωση, συνδέεται με την αντίσταση στην ινσουλίνη.

Αντίσταση στην ινσουλίνη, προδιαβήτης, διαβήτης: ποια η διαφορά;

Η αντίσταση στην ινσουλίνη είναι μηχανισμός, όχι νόσος ορισμένη με όρια. Ο προδιαβήτης και ο διαβήτης τύπου 2 διαγιγνώσκονται από το σάκχαρο ή τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c). Σύμφωνα με την American Diabetes Association (ADA):

• προδιαβήτης: σάκχαρο νηστείας από 1,00 έως 1,25g/L, HbA1c από 5,7 έως 6,4 % ή σάκχαρο από 1,40 έως 1,99g/L δύο ώρες μετά από 75g γλυκόζης·
• διαβήτης: σάκχαρο νηστείας τουλάχιστον 1,26g/L, HbA1c τουλάχιστον 6,5 % ή 2,00g/L στις δύο ώρες, με επιβεβαίωση από δεύτερη εξέταση.

Το μεταβολικό σύνδρομο συνδυάζει τουλάχιστον τρία από πέντε κριτήρια: αυξημένη περίμετρο μέσης (όρια ειδικά για κάθε πληθυσμό), τριγλυκερίδια τουλάχιστον 1,50g/L, HDL χοληστερόλη κάτω από 0,40g/L στον άνδρα ή 0,50g/L στη γυναίκα, πίεση τουλάχιστον 130/85mmHg, σάκχαρο νηστείας τουλάχιστον 1,00g/L.

Πώς γνωρίζεις αν έχεις αντίσταση στην ινσουλίνη;

Καμία εξέταση ρουτίνας δεν τη μετρά άμεσα: η μέθοδος αναφοράς, η υπερινσουλιναιμική ευγλυκαιμική τεχνική (clamp) (πολύωρη έγχυση ινσουλίνης και γλυκόζης), χρησιμοποιείται κυρίως στην έρευνα. Ο γιατρός συνδυάζει επομένως αρκετές ενδείξεις.

Ποια εξέταση αίματος; Σάκχαρο, ινσουλίνη και δείκτης HOMA-IR

Μια εξέταση αίματος νηστείας μετρά το σάκχαρο και, με ιατρική εντολή, την ινσουλίνη· το εργαστήριο υπολογίζει από αυτές τον δείκτη HOMA-IR. Αυτός αντανακλά κυρίως την ευαισθησία του ήπατος και συσχετίζεται σε εύλογο βαθμό με τη μέθοδο αναφοράς. Στη δοκιμασία ανοχής στη γλυκόζη από το στόμα (OGTT), πίνουμε 75g γλυκόζης και μετράμε έπειτα σάκχαρο, μερικές φορές ινσουλίνη, για δύο ώρες: οι δείκτες της, όπως ο Matsuda, περιλαμβάνουν ήπαρ και μυς.

Υπάρχουν συμπτώματα;

Συνήθως όχι: εγκαθίσταται σιωπηλά. Ορισμένα σημάδια πρέπει ωστόσο να οδηγούν σε διερεύνηση:

• αυξημένη περίμετρος μέσης, υψηλά τριγλυκερίδια, χαμηλή HDL χοληστερόλη, υψηλή πίεση, καθιστική ζωή, στενός συγγενής με διαβήτη·
• η μελανίζουσα ακάνθωση (acanthosis nigricans), καφέ βελούδινες πλάκες (αυχένας, μασχάλες, πτυχές) που συνδέονται με την αντίσταση στην ινσουλίνη·
• σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (ΣΠΩ), όπου η αντίσταση στην ινσουλίνη είναι συχνή·
• ηπατική στεάτωση (λιπώδες ήπαρ).

Σύμφωνα με την ADA, στον υπέρβαρο ενήλικο αυτές οι τρεις τελευταίες καταστάσεις δικαιολογούν έλεγχο για προδιαβήτη.

Ποια μέτρα έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά;

Πρωταγωνιστούν η μέτρια απώλεια βάρους και η σωματική δραστηριότητα· ύπνος και διατροφή συμπληρώνουν την εικόνα, πολύ μπροστά από τα συμπληρώματα.

Μικρή απώλεια βάρους και κίνηση: οι μεγάλες δοκιμές

Δύο τυχαιοποιημένες δοκιμές παρακολούθησαν υπέρβαρους ενηλίκους με ήδη αυξημένο σάκχαρο. Στη φινλανδική μελέτη DPS (522 συμμετέχοντες, 2001), οι συμβουλές στόχευαν σε απώλεια βάρους, λιγότερα κορεσμένα λιπαρά, περισσότερες ίνες και κίνηση. Οι συμμετέχοντες έχασαν μόνο 4,2kg τον πρώτο χρόνο (0,8kg στην ομάδα ελέγχου), και όμως ο κίνδυνος διαβήτη μειώθηκε κατά 58 %: 11 % νέα περιστατικά σε τέσσερα χρόνια, έναντι 23 %.

Η αμερικανική δοκιμή DPP (3 234 συμμετέχοντες, 2002) στόχευε σε απώλεια 7 % του βάρους και 150 λεπτά δραστηριότητας την εβδομάδα. Σε 2,8 έτη, η επίπτωση του διαβήτη μειώθηκε κατά 58 % έναντι εικονικού φαρμάκου: η υποστήριξη περίπου 7 ατόμων επί τρία χρόνια απέτρεπε ένα περιστατικό.

Γιατί μετρά κάθε συνεδρία άσκησης, μαζί και τα βάρη

Επειδή η επίδραση μιας συνεδρίας είναι άμεση και μετά υποχωρεί: η ευαισθησία των μυών στην ινσουλίνη μπορεί να παραμείνει αυξημένη έως 72 ώρες. Σε 18 ενηλίκους με προδιαβήτη που εξετάστηκαν μία ώρα μετά την άσκηση, αυξήθηκε κατά 51 % (μέτρια άσκηση) ή 85 % (έντονη άσκηση), χωρίς στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των δύο.

Η προπόνηση με βάρη έχει τη θέση της, αφού ο μυς είναι ο κύριος καταναλωτής γλυκόζης υπό την επίδραση της ινσουλίνης. Η άσκηση αντοχής και η ενδυνάμωση βελτιώνουν και οι δύο τον έλεγχο του σακχάρου, ενώ ο συνδυασμός τους φαίνεται αποτελεσματικότερος σύμφωνα με ορισμένες μελέτες. Η σωματική δραστηριότητα είναι επίσης το πιο μελετημένο μέτρο για το μυϊκό NAD+ (βλ. τον οδηγό μας για αύξηση του NAD+).

Ο λιγότερος ύπνος προκαλεί αντίσταση στην ινσουλίνη;

Ναι, μέσα σε λίγες εβδομάδες. Σε τυχαιοποιημένη διασταυρούμενη δοκιμή που δημοσιεύθηκε το 2024, 38 υγιείς γυναίκες κοιμήθηκαν 1 ώρα και 20 λεπτά λιγότερο τη νύχτα για έξι εβδομάδες, δηλαδή περίπου 6 ώρες και 10 λεπτά ύπνου. Η ινσουλίνη νηστείας και ο HOMA-IR αυξήθηκαν ανεξάρτητα από τη λιπώδη μάζα, κυρίως μετά την εμμηνόπαυση. Βλ. επίσης το άρθρο μας για τον ύπνο και τη μελατονίνη.

Ποια διατροφή να ακολουθήσεις; Ίνες, μεσογειακό πρότυπο, υπερεπεξεργασμένα

Το μεσογειακό πρότυπο δοκιμάστηκε σε 180 ενηλίκους με μεταβολικό σύνδρομο (2004). Η ομάδα που έλαβε συμβουλές έτρωγε περισσότερα δημητριακά ολικής άλεσης, φρούτα, λαχανικά, ξηρούς καρπούς και ελαιόλαδο, άρα περισσότερες ίνες. Ύστερα από δύο χρόνια, η αντίσταση στην ινσουλίνη είχε μειωθεί και 40 ασθενείς εξακολουθούσαν να έχουν μεταβολικό σύνδρομο, έναντι 78 στην ομάδα ελέγχου. Η μεγαλύτερη απώλεια βάρους (4kg έναντι 1,2kg) θα μπορούσε να εξηγεί μέρος της επίδρασης.

Στη γαλλική κοόρτη NutriNet-Santé (104 707 ενήλικοι, διάμεση παρακολούθηση έξι ετών), κάθε αύξηση κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες στο ποσοστό υπερεπεξεργασμένων τροφίμων συνδεόταν με κατά 15 % υψηλότερο κίνδυνο διαβήτη τύπου 2, αφού λήφθηκε υπόψη το βάρος. Αυτή η μελέτη παρατήρησης δεν αποδεικνύει αιτιότητα.

Συμπληρώματα διατροφής: τι αξίζουν οι μελέτες;

Κανένα δεν αντικαθιστά αυτά τα μέτρα: οι μετρημένες επιδράσεις στον HOMA-IR είναι μικρές και τα στοιχεία άνισα.

Βερβερίνη. Μετα-ανάλυση του 2023 περιορισμένη σε δοκιμές έναντι εικονικού φαρμάκου (20 δοκιμές, 1 761 συμμετέχοντες) μέτρησε μείωση του HOMA-IR κατά 0,85 μονάδες (12 δοκιμές). Κανένας ισχυρισμός δεν επιτρέπεται για τη βερβερίνη, της οποίας τη χρήση η ANSES δεν συνιστά ιδίως σε διαβητικούς (αναλυτικές προφυλάξεις στο άρθρο μας για τη βερβερίνη).

Μαγνήσιο. Σε μετα-ανάλυση διπλά τυφλών δοκιμών (2021), βελτίωσε λίγο τον HOMA-IR ατόμων υψηλού κινδύνου (9 δοκιμές), αλλά όχι των διαβητικών (4 δοκιμές). Κανένας επιτρεπόμενος ισχυρισμός του δεν αφορά το σάκχαρο (βλ. τη σύγκριση των μορφών μαγνησίου).

Ινοσιτόλη. Η ινοσιτόλη (μυο- ή D-χειρο-ινοσιτόλη), που μελετάται κυρίως στο ΣΠΩ, αποτέλεσε αντικείμενο μετα-ανάλυσης 30 δοκιμών (2 230 γυναίκες, 2024) που έκρινε τα στοιχεία «περιορισμένα και ανεπαρκή για οριστικά συμπεράσματα». Η μυο-ινοσιτόλη δεν υπερέχει της μετφορμίνης στον HOMA-IR, αλλά προκαλεί πολύ λιγότερες πεπτικές διαταραχές. Κανένας ισχυρισμός δεν επιτρέπεται.

Κανέλα. Σε 16 δοκιμές με διαβητικούς ή προδιαβητικούς (2019), μείωσε τον HOMA-IR κατά 0,71 και το σάκχαρο νηστείας κατά περίπου 0,10g/L, χωρίς επίδραση στην HbA1c· τα αποτελέσματα διέφεραν πολύ μεταξύ δοκιμών. Κανένας ισχυρισμός δεν επιτρέπεται.

Χρώμιο. Είναι το μόνο από τα πέντε με επιτρεπόμενο ισχυρισμό σε αυτό το θέμα: «Το χρώμιο συμβάλλει στη διατήρηση των φυσιολογικών επιπέδων γλυκόζης στο αίμα», για τρόφιμα που αποτελούν «τουλάχιστον πηγή τρισθενούς χρωμίου», κατά την έννοια του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1924/2006. Ο ισχυρισμός αυτός δεν αφορά τον διαβήτη: από 20 δοκιμές σε διαβητικούς τύπου 2, μόνο 5 πέτυχαν κλινικά χρήσιμο στόχο σακχάρου νηστείας.

Άλλες λιγότερο τεκμηριωμένες επιλογές συζητούνται στα άρθρα μας για τη γυμνέμα, τη ρεσβερατρόλη και τη σύγκριση NMN ή NR.

Πότε να συμβουλευτείς γιατρό και ποιες εξετάσεις να ζητήσεις;

Συμβουλεύσου τον γιατρό σου αν συνδυάζονται αρκετές ενδείξεις: αυξημένη περίμετρος μέσης, στενός συγγενής με διαβήτη, ΣΠΩ, διαβήτης κατά την εγκυμοσύνη, μελανίζουσα ακάνθωση, υψηλά τριγλυκερίδια ή πίεση. Έντονη δίψα, άφθονα ούρα ή ανεξήγητο αδυνάτισμα απαιτούν γρήγορη ιατρική γνώμη: είναι πιθανά σημάδια διαβήτη.

Βασικές εξετάσεις: σάκχαρο νηστείας, ενδεχομένως HbA1c, λιπιδαιμικό προφίλ, πίεση και περίμετρος μέσης. Ο γιατρός μπορεί να προσθέσει OGTT, μέτρηση ινσουλίνης ή ηπατικό έλεγχο και έπειτα να παραπέμψει σε ενδοκρινολόγο-διαβητολόγο, γυναικολόγο για ΣΠΩ ή διαιτολόγο.

Συχνές ερωτήσεις

Μπορεί να υπάρχει αντίσταση στην ινσουλίνη χωρίς περιττό βάρος;

Ναι. Αδύνατοι ενήλικοι με φυσιολογικό σάκχαρο, των οποίων και οι δύο γονείς έχουν διαβήτη τύπου 2, εμφανίζουν ήδη μέτρια έως σοβαρή αντίσταση των μυών στην ινσουλίνη· ο διά βίου κίνδυνος διαβήτη τους πλησιάζει το 40 %. Κληρονομικότητα, καθιστική ζωή και έλλειψη ύπνου μπορούν να δρουν ανεξάρτητα από το βάρος.

Είναι αναστρέψιμη η αντίσταση στην ινσουλίνη;

Μπορεί να βελτιωθεί σημαντικά: η ευαισθησία στην ινσουλίνη αυξάνεται όταν ακολουθούνται οι συστάσεις σωματικής δραστηριότητας. Η κληρονομική προδιάθεση παραμένει και το όφελος διαρκεί μόνο αν διατηρούνται οι συνήθειες.

Ποια τιμή HOMA-IR θεωρείται φυσιολογική;

Δεν υπάρχει επίσημο όριο: ο HOMA-IR δεν περιλαμβάνεται ούτε στα κριτήρια προδιαβήτη ούτε σε εκείνα του μεταβολικού συνδρόμου. Καθώς οι μετρήσεις ινσουλίνης διαφέρουν μεταξύ εργαστηρίων, το αποτέλεσμα ερμηνεύεται μαζί με τον γιατρό.

Αρκεί ένας αισθητήρας γλυκόζης για να την εντοπίσει;

Όχι. Ο αισθητήρας μετρά γλυκόζη, όχι ινσουλίνη. Όσο το πάγκρεας αντισταθμίζει, το σάκχαρο παραμένει σχεδόν φυσιολογικό ενώ η ινσουλίνη είναι υψηλή. Ο έλεγχος προδιαβήτη βασίζεται στο σάκχαρο νηστείας, στην HbA1c ή στην OGTT.

Ποιο άθλημα να επιλέξεις;

Αυτό που θα κάνεις τακτικά. Μεγαλύτερη ενεργειακή δαπάνη και ένταση, όπως η διαλειμματική άσκηση, συχνά δίνουν καλύτερα αποτελέσματα, χωρίς ομοφωνία των μελετών. Στις κοόρτες παρατήρησης, ο κίνδυνος διαβήτη τύπου 2 μειώνεται όσο αυξάνεται η εβδομαδιαία σωματική ενεργειακή δαπάνη.

Συνταγογραφείται μετφορμίνη για αντίσταση στην ινσουλίνη;

Μπορεί να συνταγογραφηθεί, με ιατρική απόφαση και συνταγή. Στη δοκιμή DPP, τα 850mg δύο φορές την ημέρα μείωσαν κατά 31 % την εμφάνιση διαβήτη, λιγότερο από το πρόγραμμα τρόπου ζωής, που παραμένει το πρώτο βήμα.

Συμπέρασμα

Η αντίσταση στην ινσουλίνη είναι σιωπηλός μηχανισμός που μπορεί να προηγείται για πολύ του διαβήτη τύπου 2. Περισσότερο από έναν αριθμό HOMA-IR, σάκχαρο, HbA1c, περίμετρος μέσης και τριγλυκερίδια καθοδηγούν τον γιατρό. Τα καλύτερα τεκμηριωμένα μέτρα απαιτούν συνέπεια: απώλεια λίγων κιλών, κίνηση κάθε εβδομάδα μαζί με ενδυνάμωση, καλός ύπνος και τροφές λίγο επεξεργασμένες και πλούσιες σε ίνες. Τα συμπληρώματα προσφέρουν, στην καλύτερη περίπτωση, μόνο μικρές επιδράσεις.

Πηγές

1. DeFronzo RA, Tripathy D (2009). Skeletal muscle insulin resistance is the primary defect in type 2 diabetes. Diabetes Care, 32(Suppl 2), S157-S163. doi:10.2337/dc09-S302
2. American Diabetes Association Professional Practice Committee (2025). 2. Diagnosis and classification of diabetes: Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care, 48(Suppl 1), S27-S49. doi:10.2337/dc25-S002
3. Alberti KGMM et al. (2009). Harmonizing the metabolic syndrome: a joint interim statement of the International Diabetes Federation Task Force on Epidemiology and Prevention; National Heart, Lung, and Blood Institute; American Heart Association; World Heart Federation; International Atherosclerosis Society; and International Association for the Study of Obesity. Circulation, 120(16), 1640-1645. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192644
4. Knowler WC et al. (2002). Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. New England Journal of Medicine, 346(6), 393-403. doi:10.1056/NEJMoa012512
5. Tuomilehto J et al. (2001). Prevention of type 2 diabetes mellitus by changes in lifestyle among subjects with impaired glucose tolerance. New England Journal of Medicine, 344(18), 1343-1350. doi:10.1056/NEJM200105033441801
6. Bird SR, Hawley JA (2017). Update on the effects of physical activity on insulin sensitivity in humans. BMJ Open Sport & Exercise Medicine, 2(1), e000143. doi:10.1136/bmjsem-2016-000143
7. Zuraikat FM et al. (2024). Chronic insufficient sleep in women impairs insulin sensitivity independent of adiposity changes: results of a randomized trial. Diabetes Care, 47(1), 117-125. doi:10.2337/dc23-1156
8. Esposito K et al. (2004). Effect of a Mediterranean-style diet on endothelial dysfunction and markers of vascular inflammation in the metabolic syndrome: a randomized trial. JAMA, 292(12), 1440-1446. doi:10.1001/jama.292.12.1440
9. Srour B et al. (2020). Ultraprocessed food consumption and risk of type 2 diabetes among participants of the NutriNet-Santé prospective cohort. JAMA Internal Medicine, 180(2), 283-291. doi:10.1001/jamainternmed.2019.5942
10. Zhao JV et al. (2023). Overall and sex-specific effect of berberine on glycemic and insulin-related traits: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Nutrition, 153(10), 2939-2950. doi:10.1016/j.tjnut.2023.08.016
11. Veronese N et al. (2021). Oral magnesium supplementation for treating glucose metabolism parameters in people with or at risk of diabetes: a systematic review and meta-analysis of double-blind randomized controlled trials. Nutrients, 13(11), 4074. doi:10.3390/nu13114074
12. Fitz V et al. (2024). Inositol for polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis to inform the 2023 update of the international evidence-based PCOS guidelines. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, 109(6), 1630-1655. doi:10.1210/clinem/dgad762
13. Deyno S et al. (2019). Efficacy and safety of cinnamon in type 2 diabetes mellitus and pre-diabetes patients: a meta-analysis and meta-regression. Diabetes Research and Clinical Practice, 156, 107815. doi:10.1016/j.diabres.2019.107815
14. Costello RB, Dwyer JT, Bailey RL (2016). Chromium supplements for glycemic control in type 2 diabetes: limited evidence of effectiveness. Nutrition Reviews, 74(7), 455-468. doi:10.1093/nutrit/nuw011

Τα συμπληρώματα διατροφής δεν αντικαθιστούν μια ποικίλη και ισορροπημένη διατροφή ούτε έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Ζήτησε συμβουλή από επαγγελματία υγείας αν λαμβάνεις θεραπεία, είσαι έγκυος ή θηλάζεις.