Terug naar het journal

Slecht slapen: soorten slapeloosheid, wakker om 3 uur en CGT-i

Moeilijk inslapen, wakker rond 3 uur of te vroeg wakker: zo herkent u uw vorm van slapeloosheid, begrijpt u nachtelijk wakker worden en past u CGT-i toe. Wat melatonine, magnesium en kruiden echt waard zijn, en wanneer u naar de huisarts gaat.

Lit défait aux draps de lin blanc froissés et oreiller, dans la lumière bleutée de l'aube, avec un verre d'eau sur la table de chevet.

Slecht slapen met gevolgen overdag, oftewel slapeloosheid (insomnie), treft volgens bevolkingsonderzoeken 9 tot 15% van de volwassenen. Daarachter gaan heel verschillende situaties schuil: een uur nodig hebben om in slaap te vallen, elke nacht rond 3 uur wakker worden, of om 5 uur de ogen openen zonder weer in slaap te komen. Hier leest u hoe u deze vormen onderscheidt, hoe nachtelijk wakker worden ontstaat, hoe de best onderbouwde therapie werkt en wat de onderzochte supplementen waard zijn.

In het kort

  • Slapeloosheid heet chronisch wanneer de slaapproblemen en de gevolgen overdag minstens 3 keer per week optreden, gedurende minstens 3 maanden.
  • Cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CGT-i) is de eerstekeusbehandeling: in een meta-analyse van 20 studies verminderde ze de wektijd 's nachts met 26 minuten.
  • Melatonine verkort de inslaaptijd met gemiddeld ongeveer 7 minuten: een reëel maar bescheiden effect.
  • De gegevens over magnesium zijn bemoedigend maar van lage kwaliteit; snurken, onrustige benen of een sombere stemming zijn een reden om naar de huisarts te gaan.

Wat is slapeloosheid, en wanneer wordt slecht slapen chronisch?

Slapeloosheid is moeite met inslapen of doorslapen terwijl de omstandigheden goed zijn (voldoende tijd, een rustige slaapkamer), met gevolgen overdag: vermoeidheid, prikkelbaarheid, minder concentratie, zorgen over de slaap. Wie weinig slaapt en zich toch fit voelt, heeft geen slapeloosheid.

De internationale classificaties (DSM-5, ICSD-3, ICD-11), die inmiddels op één lijn liggen, spreken van chronische insomnie wanneer de klachten minstens 3 keer per week gedurende minstens 3 maanden optreden en niet beter worden verklaard door een andere slaapstoornis. Daaronder gaat het om acute insomnie, vaak gekoppeld aan een gebeurtenis (rouw, examen, conflict, ziekte). Ongeveer een derde van de volwassenen meldt minstens één symptoom, maar slechts 6% voldoet aan de criteria voor een diagnose, vrouwen vaker dan mannen.

Inslapen, doorslapen, te vroeg wakker: welke soorten slapeloosheid zijn er?

Deze patronen gaan vaak samen; wie het belangrijkste herkent, weet beter waar te zoeken.

TypeWat er gebeurtMogelijke oorzaken
InslapenLange tijd voordat de slaap komtAngst, piekeren, cafeïne, schermen, “avondmens”
DoorslapenHerhaaldelijk of langdurig wakker worden 's nachtsAlcohol, aandrang om te plassen, pijn, opvliegers, apneu
Te vroeg wakkerDuidelijk vóór het gewenste tijdstip wakker wordenDepressie, vervroeging van de biologische klok met de leeftijd, stress
AcuutEnkele nachten tot enkele wekenUitlokkende gebeurtenis, gaat vaak vanzelf over
Chronisch3 nachten per week of meer, gedurende 3 maanden of langerGewoonten die het probleem in stand houden, bijkomende aandoening

Stress lokt slapeloosheid vaak uit; gewoonten houden haar daarna in stand (wakker in bed blijven liggen, dutjes, vroeger naar bed gaan “om in te halen”). Juist daarop richt de CGT-i zich.

Waarom wordt u 's nachts rond 3 of 4 uur wakker?

Vaak spelen meerdere oorzaken tegelijk.

  • De slaapcycli. De nacht bestaat uit meerdere cycli. Aan het begin van de nacht overheerst de diepe slaap, daarna de lichte slaap en de REM-slaap. Kort wakker worden tussen twee cycli is normaal, maar een angstig persoon merkt het op en blijft wakker.
  • Cortisol. Laag aan het begin van de nacht, stijgt het geleidelijk richting de ochtend om het ontwaken voor te bereiden. Bij iemand met stress kan die stijging samenvallen met op hol slaande gedachten (zie ons artikel over het ritme van cortisol).
  • Alcohol. In elke dosis verkort het de inslaaptijd en maakt het de eerste helft van de nacht stabieler, maar het verstoort de tweede helft. Het “slaapmutsje” verschuift het probleem naar het einde van de nacht.
  • Nycturie. Opstaan om te plassen, vaak met het ouder worden, versnippert de nacht.
  • Slaapapneu. Ademstops veroorzaken micro-ontwakingen; slapeloosheid en apneu overlappen afhankelijk van de studie in 30 tot 50% van de gevallen.
  • Opvliegers tijdens de perimenopauze, die midden in de nacht wekken.

Wat te doen tegen slecht slapen dat chronisch is geworden?

CGT-i wordt voor chronische insomnie bij volwassenen als eerste keuze aanbevolen door de Europese richtlijn van 2023 (niveau A) en door de American Academy of Sleep Medicine (sterke aanbeveling). De therapie wordt gegeven door een zorgverlener, in een groep of via een gevalideerd digitaal programma.

Slaaprestrictie

De tijd in bed wordt teruggebracht tot de werkelijk geslapen tijd, gemeten met een slaapdagboek. De slaapdruk neemt toe en de nacht wordt aaneengeslotener. Wanneer de slaapefficiëntie (geslapen tijd gedeeld door tijd in bed) boven 85 tot 90% komt, wordt het tijdvenster verlengd, vaak wekelijks, zonder afhankelijk van het protocol onder 4,5 tot 6 uur te gaan. De eerste dagen zijn vermoeiend: wees voorzichtig in het verkeer; de methode is niet geschikt bij epilepsie of een aandoening die door slaaptekort verergert.

Stimuluscontrole

Doel: het bed opnieuw koppelen aan slaap. Alleen naar bed gaan als u slaperig bent, het bed reserveren voor slaap en seks, opstaan als het wakker liggen lang duurt (inschatten zonder op de klok te kijken) en elke dag op hetzelfde tijdstip opstaan. Samen met slaaprestrictie is dit volgens de Europese richtlijn het meest werkzame onderdeel.

Cognitieve herstructurering en slaaphygiëne

Het cognitieve deel pakt de overtuigingen aan die het wakker zijn in stand houden (“zonder 8 uur slaap is mijn dag verpest”) en het piekeren. Slaaphygiëne vult aan: daglicht in de ochtend, lichaamsbeweging, een koele slaapkamer. Wat cafeïne betreft: 400mg, ingenomen 6 uur voor het slapengaan, verstoorde in een studie nog steeds de slaap; u stopt er dus beter vroeg in de middag mee. Slaaphygiëne alleen volstaat niet, en de Amerikaanse richtlijnen raden af om ze als enige interventie in te zetten.

Hoe sterk is het bewijs?

Een meta-analyse van 20 gerandomiseerde studies (1.162 volwassenen) stelde vast dat de deelnemers 19 minuten sneller insliepen, 26 minuten minder 's nachts wakker lagen en dat hun slaapefficiëntie met bijna 10 punten verbeterde, met voordelen die leken te blijven en zonder gemelde bijwerkingen. De totale slaaptijd nam maar met 7,6 minuten toe, zonder significant verschil: CGT-i werkt vooral op de continuïteit van de nacht.

Wat zeggen de richtlijnen over slaapmedicatie?

Als CGT-i niet volstaat, voorziet de Europese richtlijn dat een arts een geneesmiddel voorstelt. Benzodiazepinen, verwante middelen (de “Z-drugs”), daridorexant en laag gedoseerde sederende antidepressiva zijn voorbehouden aan kortdurend gebruik (hooguit 4 weken), terwijl orexine-antagonisten tot 3 maanden kunnen worden gebruikt; melatonine met verlengde afgifte, op recept, kan na het 55e jaar tot 3 maanden worden overwogen. De richtlijn beveelt antihistaminica, melatonine met directe afgifte en fytotherapie niet aan voor de behandeling van insomnie.

Welke supplementen zijn onderzocht bij slecht slapen?

Geen enkel supplement behandelt chronische slapeloosheid. Sommige ingrediënten zijn echter getest in gecontroleerde studies.

IngrediëntBelangrijkste gegevensNiveau van bewijs
Melatonine19 studies, 1.683 deelnemers: inslaaptijd −7 minMeta-analyse: bescheiden effect dat aanhoudt
Magnesium3 studies, 151 ouderen: inslaaptijd −17 minLaag tot zeer laag (matig tot hoog risico op bias)
Magnesium-L-threonaat1 studie, 80 volwassenen, 1g per dag, 21 dagenVoorlopig: één studie, gelieerd aan de leverancier
Ashwagandha5 studies, 400 deelnemers: klein totaaleffectBeperkt, veiligheid op lange termijn weinig gedocumenteerd
Valeriaan16 studies, 1.093 patiëntenLaag: zwakke methodologie, publicatiebias
GlycineKleine studies naar ervaren slaapkwaliteit, dierproevenZeer voorlopig

Melatonine

In een meta-analyse van 19 studies zorgde melatonine voor 7 minuten sneller inslapen, 8 minuten meer slaap en een iets betere slaapkwaliteit, bescheiden effecten die na verloop van tijd niet afnamen. De Europese verordening staat de claim “Melatonine draagt bij tot de vermindering van de tijd die nodig is om in slaap te vallen” toe voor een product dat 1mg per portie levert, waarbij het effect wordt bereikt door 1mg kort voor het slapengaan in te nemen. Zie ook melatonine en slaap.

Magnesium, waaronder L-threonaat

De toegestane claims voor magnesium zijn “Magnesium draagt bij tot de normale werking van het zenuwstelsel”, “Magnesium draagt bij tot een normale psychologische functie” en “Magnesium draagt bij tot de vermindering van vermoeidheid en moeheid”; geen daarvan gaat over slaap. Een meta-analyse van 3 studies bij 151 ouderen stelde vast dat de deelnemers 17 minuten sneller insliepen, zonder significante winst in totale slaap, met bewijs dat als laag tot zeer laag werd beoordeeld. Een van die studies (46 ouderen, 500mg per dag, 8 weken) verbeterde de score voor de ernst van de insomnie.

L-threonaat is een vorm die wordt onderzocht op zijn vermogen om magnesium in de hersenen te verhogen. Een studie bij 80 volwassenen van 35 tot 55 jaar die ontevreden waren over hun slaap, zonder diagnose van insomnie, testte 1g per dag gedurende 21 dagen: scores voor diepe slaap en REM-slaap (slimme ring), hoe uitgerust men zich bij het ontwaken voelde, energie en stemming waren beter dan met placebo, waarbij de magnesiumgroep stabiel bleef terwijl de placebogroep achteruitging. Eén korte studie, gelieerd aan de leverancier van het ingrediënt: bevestiging is nodig. Hexagon® biedt magnesium in de vorm van L-threonaat aan; om de verschillende zouten te vergelijken, zie welk magnesium kiezen.

Ashwagandha, valeriaan, glycine

Ashwagandha laat over 5 studies een klein effect zien, duidelijker bij vastgestelde insomnie, bij 600mg per dag of meer gedurende 8 weken of langer; de veiligheid op lange termijn is weinig gedocumenteerd (zie aangetoonde effecten van ashwagandha). De studies over valeriaan vertonen vooral methodologische zwakheden en publicatiebias. Glycine steunt alleen op enkele studies en dierproeven.

Wanneer naar de huisarts met slaapproblemen?

Duurt het langer dan enkele weken, bespreek het dan met uw huisarts. Sommige signalen zijn een reden om sneller te gaan:

  • Snurken, ademstops, slaperigheid overdag: er moet naar slaapapneu worden gekeken.
  • Een onweerstaanbare drang om 's avonds de benen te bewegen: dat is het rustelozebenensyndroom, soms gekoppeld aan een ijzertekort.
  • Somberheid, verlies van interesse, te vroeg wakker worden: in een meta-analyse van 21 studies hadden mensen met slapeloosheid die niet depressief waren ongeveer twee keer zoveel risico om een depressie te ontwikkelen.
  • Perimenopauze: problemen met doorslapen nemen toe, vooral bij opvliegers. Hormoontherapie verlicht de klachten; de contra-indicaties bespreekt u met uw arts.
  • Slaperigheid achter het stuur of verpletterende vermoeidheid: staat de vermoeidheid op de voorgrond, zie dan waarom ben ik altijd moe.

Veelgestelde vragen

Hoe valt u midden in de nacht weer in slaap?

Kijk niet op de klok of op uw telefoon. Als de onrust toeneemt, lees dan een papieren boek in een andere, zwak verlichte kamer en ga pas terug naar bed met zware oogleden.

Welk tekort kan slecht slapen veroorzaken?

De meeste gevallen van slapeloosheid worden niet door een tekort verklaard. IJzertekort is een bekend spoor, via de rusteloze benen. Voor magnesium zijn de studies te klein om conclusies te trekken. Bloedonderzoek voorkomt giswerk.

Welke arts raadpleegt u bij slapeloosheid?

Eerst de huisarts. Die kan doorverwijzen naar een slaapcentrum bij vermoeden van apneu of als de eerste maatregelen niet helpen, of naar een psycholoog die is opgeleid in CGT-i.

Wordt u dik van slecht slapen?

Observationele studies brengen korte slaap in verband met een hoger gewicht, zonder te bewijzen dat het een het ander veroorzaakt. Het verband is allerminst automatisch, maar regelmatige slaaptijden helpen ook om de maaltijden te structureren.

Kunt u elke avond melatonine nemen?

De gegevens over dagelijks gebruik gedurende meerdere maanden zijn beperkt. Langdurig gebruik, zwangerschap, borstvoeding of een lopende behandeling zijn een reden om medisch advies te vragen.

Is slapeloosheid gevaarlijk?

Een slechte nacht niet. Chronische slapeloosheid weegt echter op de kwaliteit van leven en de alertheid: u kunt haar beter laten behandelen dan er jarenlang onder te lijden.

Conclusie

Slecht slapen is beter aan te pakken wanneer u weet om welke vorm het gaat. Wakker worden rond 3 uur hangt vaak samen met de lichtere slaap aan het einde van de nacht, versterkt door alcohol, stress of een medische oorzaak. Bij chronische slapeloosheid blijft CGT-i de best onderbouwde aanpak. De onderzochte supplementen hebben bescheiden effecten en vaak beperkt bewijs: ze vervangen geen medisch advies wanneer de nachten moeilijk blijven.

Bronnen

  1. Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035
  2. Trauer JM, Qian MY, Doyle JS, Rajaratnam SM, Cunnington D. Cognitive Behavioral Therapy for Chronic Insomnia: A Systematic Review and Meta-analysis. Ann Intern Med. 2015;163(3):191-204. doi:10.7326/M14-2841
  3. Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021;17(2):255-262. doi:10.5664/jcsm.8986
  4. Ohayon MM. Epidemiology of insomnia: what we know and what we still need to learn. Sleep Med Rev. 2002;6(2):97-111. doi:10.1053/smrv.2002.0186
  5. Ebrahim IO, Shapiro CM, Williams AJ, Fenwick PB. Alcohol and sleep I: effects on normal sleep. Alcohol Clin Exp Res. 2013;37(4):539-549. doi:10.1111/acer.12006
  6. Drake C, Roehrs T, Shambroom J, Roth T. Caffeine effects on sleep taken 0, 3, or 6 hours before going to bed. J Clin Sleep Med. 2013;9(11):1195-1200. doi:10.5664/jcsm.3170
  7. Sweetman A, Lack L, Bastien C. Co-Morbid Insomnia and Sleep Apnea (COMISA): Prevalence, Consequences, Methodological Considerations, and Recent Randomized Controlled Trials. Brain Sci. 2019;9(12):371. doi:10.3390/brainsci9120371
  8. Baker FC, Lampio L, Saaresranta T, Polo-Kantola P. Sleep and Sleep Disorders in the Menopausal Transition. Sleep Med Clin. 2018;13(3):443-456. doi:10.1016/j.jsmc.2018.04.011
  9. Baglioni C, Battagliese G, Feige B, et al. Insomnia as a predictor of depression: a meta-analytic evaluation of longitudinal epidemiological studies. J Affect Disord. 2011;135(1-3):10-19. doi:10.1016/j.jad.2011.01.011
  10. Ferracioli-Oda E, Qawasmi A, Bloch MH. Meta-analysis: melatonin for the treatment of primary sleep disorders. PLoS One. 2013;8(5):e63773. doi:10.1371/journal.pone.0063773
  11. Mah J, Pitre T. Oral magnesium supplementation for insomnia in older adults: a Systematic Review & Meta-Analysis. BMC Complement Med Ther. 2021;21(1):125. doi:10.1186/s12906-021-03297-z
  12. Abbasi B, Kimiagar M, Sadeghniiat K, et al. The effect of magnesium supplementation on primary insomnia in elderly: A double-blind placebo-controlled clinical trial. J Res Med Sci. 2012;17(12):1161-1169. PMID:23853635
  13. Hausenblas HA, Lynch T, Hooper S, Shrestha A, Rosendale D, Gu J. Magnesium-L-threonate improves sleep quality and daytime functioning in adults with self-reported sleep problems: A randomized controlled trial. Sleep Med X. 2024;8:100121. doi:10.1016/j.sleepx.2024.100121
  14. Cheah KL, Norhayati MN, Husniati Yaacob L, Abdul Rahman R. Effect of Ashwagandha (Withania somnifera) extract on sleep: A systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2021;16(9):e0257843. doi:10.1371/journal.pone.0257843
  15. Bent S, Padula A, Moore D, Patterson M, Mehling W. Valerian for sleep: a systematic review and meta-analysis. Am J Med. 2006;119(12):1005-1012. doi:10.1016/j.amjmed.2006.02.026
  16. Bannai M, Kawai N. New therapeutic strategy for amino acid medicine: glycine improves the quality of sleep. J Pharmacol Sci. 2012;118(2):145-148. doi:10.1254/jphs.11r04fm

Voedingssupplementen zijn geen vervanging voor een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde levensstijl. Vraag advies aan een zorgprofessional als u medicijnen gebruikt, zwanger bent of borstvoeding geeft.

Van lezen naar ritueel.

Verken de samenstellingen, vergelijk de formaten en neem de tijd om te kiezen.

Alle supplementen
  • Ontspanning
  • Slaap

Zen

Ontspanning

Magnesiumbisglycinaat, passiebloem en vitamine B6

Tot 90 dagen

CHF 23.47