Terug naar het journal

Verhoogde leverwaarden ALAT en ASAT: oorzaken, gradaties en onderzoek

Verhoogde leverwaarden ALAT en ASAT: wat deze enzymen meten, hoe u de mate van verhoging leest, de meest voorkomende oorzaken en de onderzoeken die artsen voorstellen.

Blocs de verre dépoli de hauteur croissante sur une pierre claire, évoquant des valeurs qui augmentent

Verhoogde leverwaarden, en dan vooral verhoogde transaminasen bij bloedonderzoek, baren vaak zorgen, terwijl deze uitslag veel voorkomt en in de meeste gevallen een alledaagse oorzaak heeft. De transaminasen ALAT en ASAT zijn enzymen die in de levercellen zitten: wanneer die cellen beschadigd raken, komen de enzymen in het bloed terecht. Deze gids legt uit wat ALAT en ASAT meten, hoe u de mate van verhoging kunt interpreteren, welke oorzaken het vaakst voorkomen en welke onderzoeken artsen daarna voorstellen.

In het kort

  • ALAT komt vooral in de lever voor; ASAT zit ook in het hart, de spieren, de nieren en de hersenen. Een geïsoleerd verhoogd ASAT wijst eerder op de spieren of het hart.
  • In het Verenigd Koninkrijk is ongeveer 20% van de leverfunctietesten afwijkend; in een cohort van 1.290 volwassenen uit de huisartsenpraktijk had minder dan 5% van de mensen met een afwijkende uitslag een specifieke leverziekte.
  • Eén uur krachttraining verhoogde ASAT en ALAT bij gezonde mannen, en de waarden bleven minstens 7 dagen verhoogd.
  • Het aandeel leverschade dat werd toegeschreven aan kruidenpreparaten en voedingssupplementen steeg tussen 2004 en 2013 van 7% naar 20% in het Amerikaanse DILIN-netwerk.

Wat meten de leverwaarden ALAT en ASAT?

Transaminasen, ook aminotransferasen genoemd, brengen stikstofhoudende groepen over van het ene aminozuur naar het andere. Bij het leveronderzoek worden er twee bepaald:

  • ALAT (alanineaminotransferase), ook ALT, SGPT of GPT genoemd. Het komt voornamelijk in de lever voor, waardoor het de meest specifieke marker is voor schade aan de levercellen.
  • ASAT (aspartaataminotransferase), ook AST, SGOT of GOT genoemd. Het komt voor in de lever, maar ook in de hartspier, de skeletspieren, de nieren en de hersenen.

Een volledig leveronderzoek omvat meestal ook gamma-GT, alkalische fosfatase en bilirubine. Een overwegende stijging van de transaminasen wijst op schade aan de levercellen (een zogeheten hepatocellulair patroon); een overwegende stijging van alkalische fosfatase wijst eerder op de galwegen (cholestatisch patroon).

Wat zijn normale leverwaarden voor ALAT en ASAT?

Elk laboratorium hanteert eigen referentiewaarden, uitgedrukt in U/l (of IE/l). Die lopen sterk uiteen: een door het American College of Gastroenterology (ACG) aangehaalde studie vond, afhankelijk van het laboratorium, bovengrenzen van 35 tot 79U/l bij mannen en van 31 tot 55U/l bij vrouwen. Volgens het ACG ligt een werkelijk normaal ALAT bij een gezond persoon tussen 29 en 33U/l bij mannen en tussen 19 en 25U/l bij vrouwen, en verdient elke hogere waarde nader onderzoek.

Een verhoogd ALAT is op de lange termijn niet onschuldig: verschillende studies brengen het in verband met een hogere sterfte door leverziekte. Daarom adviseren de richtlijnen een afwijkende uitslag niet te negeren, ook niet als die licht is.

Vanaf welke waarde zijn verhoogde leverwaarden zorgwekkend?

De mate van verhoging, uitgedrukt als een veelvoud van de bovengrens van normaal (BGN), helpt de arts om gericht te zoeken. Op zichzelf is het geen maat voor de ernst: een chronische leverziekte kan voortschrijden met transaminasen die nauwelijks verhoogd zijn.

VerhogingRichtwaardeOorzaken die eerst worden onderzocht
GrenswaardigMinder dan 2 keer de BGNLeververvetting, alcohol, geneesmiddelen, recente inspanning; herhaling van de bepaling
Licht2 tot 5 keer de BGNHepatitis B en C, leververvetting, alcohol, hemochromatose, auto-immuunhepatitis, ziekte van Wilson, geneesmiddelen en supplementen
Matig5 tot 15 keer de BGNDezelfde oorzaken, plus acute virale hepatitis A, B en C
ErnstigMeer dan 15 keer de BGNParacetamolvergifting, leverschade door zuurstoftekort, acute hepatitis
MassiefALAT hoger dan 10.000U/lDezelfde oorzaken als bij een ernstige verhoging; dringend medisch advies

Verhoogde transaminasen samen met geelzucht, donkere urine, verwardheid of ongewone bloedingen vereisen een snel bezoek aan de arts.

Wat zijn de oorzaken van verhoogde leverwaarden?

In het Verenigd Koninkrijk zijn de drie belangrijkste oorzaken van leverziekte alcohol, niet-alcoholische leververvetting en virale hepatitis. In de praktijk richt het onderzoek zich op de volgende punten.

Leververvetting (steatose)

De ophoping van vet in de lever, die samenhangt met buikvet, diabetes en insulineresistentie, is een van de meest voorkomende oorzaken van een matige, aanhoudende ALAT-verhoging. Ons artikel over leververvetting beschrijft de diagnose en het verloop in detail.

Alcohol

Een ASAT dat minstens twee keer zo hoog is als het ALAT, met waarden die zelden boven 300U/l uitkomen, wijst op door alcohol veroorzaakte schade: meer dan 70% van de betrokkenen heeft een ASAT/ALAT-ratio boven 2.

Geneesmiddelen

De groepen die het vaakst een rol spelen zijn antibiotica, anti-epileptica, niet-steroïde ontstekingsremmers (NSAID’s), tuberculosemiddelen, bepaalde hiv-behandelingen, biologicals en chemotherapie. Statines kunnen de transaminasen licht verhogen, maar het ACG benadrukt dat gemelde gevallen van levertoxiciteit zeldzaam zijn, ook bij mensen met een chronische leverziekte: stop er niet mee zonder medisch advies. Boven 1.000U/l moet gericht worden nagegaan of er paracetamol is gebruikt, alleen of in combinatie met andere pijnstillers.

Kruidenpreparaten en voedingssupplementen

In het Amerikaanse DILIN-netwerk, dat door geneesmiddelen veroorzaakte leverschade onderzoekt, werden 130 van de 839 tussen 2004 en 2013 opgenomen gevallen (15,5%) toegeschreven aan kruidenpreparaten of voedingssupplementen, en hun aandeel steeg in die periode van 7% naar 20%. Hetzelfde netwerk beschreef tussen 2004 en 2022 10 gevallen van leverschade in verband met kurkuma, die 1 tot 4 maanden na het begin van de inname optraden; 7 patiënten waren drager van het gen HLA-B*35:01. Een serie van 5 gevallen in verband met ashwagandha beschrijft geelzucht die na 2 tot 12 weken optrad, waarbij de leverwaarden bij 4 patiënten binnen 1 tot 5 maanden normaliseerden. Deze waarnemingen betreffen zeldzame gevallen; ze zijn een reden om elk supplement dat u gebruikt aan uw arts te melden, zoals onze artikelen over kurkuma en ashwagandha toelichten.

Intensieve lichamelijke inspanning

In een onderzoek bij 15 gezonde mannen, gewend aan matige activiteit maar niet aan krachttraining, verhoogde één uur krachttraining ASAT, ALAT, CK en myoglobine significant; die bleven minstens 7 dagen verhoogd, terwijl gamma-GT, alkalische fosfatase en bilirubine normaal bleven. Intensief sporten in de week vóór het bloedonderzoek kan de interpretatie dus vertekenen: een CK-bepaling helpt om onderscheid te maken.

Minder vaak voorkomende oorzaken

De richtlijnen noemen ook virale hepatitis B en C, hemochromatose (ijzerstapeling), auto-immuunhepatitis, de ziekte van Wilson, alfa-1-antitrypsinedeficiëntie, coeliakie, schildklieraandoeningen en hartfalen.

Welke onderzoeken zijn nodig bij verhoogde leverwaarden?

Het ACG raadt aan om eerst de bepaling te herhalen of een aanvullende test te doen om de afwijking te bevestigen. De Britse richtlijnen van 2018 (BSG) vinden het juist zinvol om meteen naar de oorzaak te zoeken, omdat de afwijking bij controle meestal blijft bestaan, en stellen bij volwassenen een standaardonderzoek naar de oorzaak voor, ongeacht de mate van verhoging:

  • een echografie van de buik;
  • onderzoek naar hepatitis B (HBsAg) en C (anti-HCV-antistoffen);
  • antistoffen (antimitochondriale, anti-gladde-spier- en antinucleaire antistoffen) en bepaling van de immunoglobulinen;
  • ferritine en transferrineverzadiging, om ijzerstapeling op te sporen. Een verhoogd ferritine betekent niet altijd ijzerstapeling; ons artikel over ferritine en ijzer legt uit hoe u de waarde leest.

Bij leververvetting schat de arts het risico op fibrose in met een eenvoudige score, de FIB-4, berekend op basis van leeftijd, transaminasen en bloedplaatjes. Een waarde lager dan 1,3 (2,0 vanaf 65 jaar) wijst op een laag risico op gevorderde fibrose; boven 3,25 wordt verwijzing naar een specialist aanbevolen, en daartussen wordt een tweede test voorgesteld (elastografie of een gespecialiseerde bloedtest).

Hoe kunt u verhoogde leverwaarden verlagen?

Er is geen manier om de transaminasen te verlagen los van hun oorzaak: het is de oorzaak die behandeld moet worden. Afhankelijk van de situatie noemen richtlijnen en studies de volgende maatregelen.

  • Minder of geen alcohol drinken, wat de richtlijnen aanraden aan iedereen met verhoogde transaminasen en een riskant alcoholgebruik.
  • Afvallen bij leververvetting. In een studie bij 293 patiënten met steatohepatitis die 52 weken werden gevolgd, verloor 30% minstens 5% van het lichaamsgewicht; bij iedereen die minstens 10% van het gewicht had verloren daalde de activiteitsscore, 90% bereikte herstel van de steatohepatitis en 45% een afname van de fibrose.
  • Geneesmiddelen en supplementen bespreken met de arts, zonder zelf te stoppen met een voorgeschreven behandeling.
  • Rekening houden met recente intensieve inspanning: gezien het hierboven genoemde onderzoek kan het zinvol zijn de controle ruim na een krachttraining te plannen.

Wat voedingsstoffen betreft, beschikt choline over een toegelaten gezondheidsclaim: ‘Choline draagt bij tot de instandhouding van de normale leverfunctie’. Deze claim gaat over het in stand houden van een normale functie: hij betekent niet dat choline verhoogde transaminasen verlaagt. Choline zit vooral in eieren, lever en peulvruchten; ons artikel over choline beschrijft behoefte en bronnen. De planten die traditioneel met de lever worden geassocieerd (artisjok, mariadistel, zwarte radijs) beschikken tot op heden niet over een toegelaten gezondheidsclaim; de beschikbare studies komen aan bod in ons artikel over leverdetox.

Veelgestelde vragen

Zijn licht verhoogde leverwaarden ernstig?

Meestal niet. In een Brits cohort van 1.290 volwassenen uit de huisartsenpraktijk had minder dan 5% van de mensen met afwijkende leverwaarden een specifieke leverziekte, en 1,3% een ziekte die directe behandeling vereiste. Een lichte verhoging moet wel worden gecontroleerd en verklaard.

Kunnen de transaminasen weer normaal worden?

Ja, wanneer de oorzaak wordt weggenomen: stoppen met een verantwoordelijk geneesmiddel of supplement, minder alcohol, afvallen bij leververvetting. In de casusreeks over ashwagandha normaliseerden de leverwaarden binnen 1 tot 5 maanden bij 4 van de 5 patiënten.

Waarom is ASAT verhoogd en ALAT niet?

Een verhoogd ASAT zonder stijging van het ALAT wijst eerder op een oorsprong in de spieren of het hart dan in de lever. Recente intensieve inspanning is een veelvoorkomende verklaring; de arts kan het CK bepalen om dit na te gaan.

Kunnen leverwaarden verhoogd zijn door sport?

Ja. Na één uur krachttraining hadden gezonde mannen minstens 7 dagen lang verhoogde ASAT- en ALAT-waarden. Het is nuttig de arts te laten weten dat u in de dagen vóór het bloedonderzoek intensief hebt getraind.

Wat kunt u het best eten bij verhoogde leverwaarden?

Geen enkel voedingsmiddel verlaagt de transaminasen op zichzelf. Bij leververvetting telt vooral geleidelijk gewichtsverlies, samen met minder alcohol; aanpassingen in de voeding worden met de arts afgesproken op basis van de diagnose.

Beschadigen statines de lever?

Ze kunnen de transaminasen licht verhogen, maar gemelde gevallen van levertoxiciteit zijn zeldzaam, ook bij mensen met een chronische leverziekte. Een afwijkende uitslag tijdens statinegebruik bespreekt u met de arts, zonder zelf met de behandeling te stoppen.

Conclusie

Verhoogde transaminasen zijn een signaal, geen diagnose. ALAT zegt vooral iets over de lever, ASAT ook over de spieren; de mate van verhoging en de verhouding tussen beide sturen het onderzoek. Lichte afwijkingen worden vaak verklaard door leververvetting, alcohol, een geneesmiddel, een supplement of een recente inspanning, maar elke aanhoudende afwijking verdient een volledig onderzoek. De nuttigste stap: vermijd intensieve inspanning vóór de controle en geef de arts de volledige lijst van de geneesmiddelen en supplementen die u gebruikt.

Bronnen

  1. Kwo PY, Cohen SM, Lim JK. ACG Clinical Guideline: Evaluation of Abnormal Liver Chemistries. Am J Gastroenterol. 2017;112(1):18-35. doi:10.1038/ajg.2016.517
  2. Newsome PN, Cramb R, Davison SM, et al. Guidelines on the management of abnormal liver blood tests. Gut. 2018;67(1):6-19. doi:10.1136/gutjnl-2017-314924
  3. Pettersson J, Hindorf U, Persson P, et al. Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. Br J Clin Pharmacol. 2008;65(2):253-259. doi:10.1111/j.1365-2125.2007.03001.x
  4. Navarro VJ, Barnhart H, Bonkovsky HL, et al. Liver injury from herbals and dietary supplements in the U.S. Drug-Induced Liver Injury Network. Hepatology. 2014;60(4):1399-1408. doi:10.1002/hep.27317
  5. Halegoua-DeMarzio D, Navarro V, Ahmad J, et al. Liver injury associated with turmeric: a growing problem. Ten cases from the Drug-Induced Liver Injury Network [DILIN]. Am J Med. 2023;136(2):200-206. doi:10.1016/j.amjmed.2022.09.026
  6. Björnsson HK, Björnsson ES, Avula B, et al. Ashwagandha-induced liver injury: a case series from Iceland and the US Drug-Induced Liver Injury Network. Liver Int. 2020;40(4):825-829. doi:10.1111/liv.14393
  7. Vilar-Gomez E, Martinez-Perez Y, Calzadilla-Bertot L, et al. Weight loss through lifestyle modification significantly reduces features of nonalcoholic steatohepatitis. Gastroenterology. 2015;149(2):367-378. doi:10.1053/j.gastro.2015.04.005
  8. Verordening (EU) nr. 432/2012 van de Commissie van 16 mei 2012 tot vaststelling van een lijst van toegestane gezondheidsclaims voor levensmiddelen. EUR-Lex

Voedingssupplementen zijn geen vervanging voor een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde levensstijl. Vraag advies aan een zorgprofessional als u medicijnen gebruikt, zwanger bent of borstvoeding geeft.

Van lezen naar ritueel.

Verken de samenstellingen, vergelijk de formaten en neem de tijd om te kiezen.

Alle supplementen
  • Ontspanning
  • Slaap

Zen

Ontspanning

Magnesiumbisglycinaat, passiebloem en vitamine B6

Tot 90 dagen

9.480 Ft