NAC, of N-acetylcysteïne, is een aangepaste vorm van cysteïne, een zwavelhoudend aminozuur. Het leidt een dubbel leven: geneesmiddel in ziekenhuis en apotheek, en ingrediënt in voedingssupplementen. Er worden veel effecten aan toegeschreven, vaak samengevat als ‘detox’. Dit artikel maakt onderscheid: wat NAC is, medische toepassingen, werkelijke studieresultaten, onderzochte doses en voorzorgen.
De kern
- NAC levert cysteïne, een van de drie aminozuren waaruit glutathion bestaat.
- Medisch wordt het gebruikt als tegengif bij paracetamol en als slijmoplosser. Deze toepassingen gelden niet voor een voedingssupplement.
- De sterkste studies betreffen chronische bronchitis en COPD. Elders zijn resultaten voorlopig of tegenstrijdig.
- Slechts 6 tot 10 % van de ingeslikte dosis bereikt het bloed intact. Het wordt doorgaans goed verdragen.
Wat is NAC?
N-acetylcysteïne is cysteïne waaraan een acetylgroep is toegevoegd. Net als cysteïne draagt het een thiolgroep, met een zeer reactief zwavelatoom dat het grootste deel van de werking verklaart.
Cysteïne komt zelf voor in eiwitrijke voeding: gevogelte, eieren, zuivel, zonnebloempitten en peulvruchten. Het lichaam kan het ook maken uit methionine, een ander aminozuur. Vitamine B6 draagt bij tot de normale cysteïnesynthese, zoals we uitleggen in ons artikel over vitamine B6. Cysteïne wordt ook gebruikt om taurine, een andere zwavelhoudende verbinding, te maken.
Hoe werkt NAC?
Na opname maakt NAC cysteïne vrij. Cysteïne is een van de drie bouwstenen van glutathion, samen met glutamaat en glycine. Glutathion is de belangrijkste antioxidantmolecule die onze cellen maken. Als de voorraden sterk dalen, zoals bij paracetamolvergiftiging, helpt NAC ze aanvullen.
Dit mechanisme heeft een belangrijke beperking. Een overzicht uit 2014 benadrukt dat het antioxidatieve effect van NAC een bestaand glutathiontekort en werkende aanmaakroutes veronderstelt. Bij normale voorraden is niet bewezen dat extra inname iets verandert. NAC werkt ook op slijm: de thiolgroep verbreekt chemische bruggen die bronchiale afscheidingen stevig maken.
Waarvoor wordt NAC medisch gebruikt?
Deze toepassingen worden ter context beschreven. Ze betreffen geneesmiddelen met specifieke doses binnen een medisch kader en gelden niet voor een voedingssupplement.
Tegengif bij paracetamolvergiftiging
In hoge doses put paracetamol leverglutathion uit en vormt een giftige metaboliet. NAC is de standaardbehandeling. In een grote Amerikaanse studie bij 2 540 patiënten ontstond leverschade bij 6,1 % van de risicopatiënten als NAC binnen 10 uur begon, tegenover 26,4 % bij starten tussen 10 en 24 uur. Binnen 8 uur gegeven beschermde het ongeacht de aanvankelijke paracetamolconcentratie in het bloed: daarom is dringend medische hulp nodig. Het Cochrane-overzicht uit 2018 acht gerandomiseerde studies schaars en van lage kwaliteit, maar beveelt NAC aan voor iedereen met risico.
Een slijmoplosser
NAC wordt ook gebruikt om bronchiale afscheidingen vloeibaarder te maken. Voor deze toepassing is de maximaal toegestane dosis bij langdurige behandeling 600mg per dag, benadrukt een veiligheidsoverzicht uit 2021.
Wat laten klinische studies zien?
Onderstaande resultaten komen uit onderzoeksstudies, vaak bij zieke mensen. Ze beschrijven wat gemeten is, geen effect dat aan een supplement kan worden toegeschreven.
Luchtwegen en winterinfecties
Een meta-analyse van 13 studies bij 4 155 patiënten met chronische bronchitis of COPD zag 25 % minder exacerbaties met NAC. Bij bevestigde luchtwegobstructie bevelen auteurs minstens 1 200mg per dag aan. De grootste studie, in China bij 1 006 COPD-patiënten, testte 600mg tweemaal per dag gedurende een jaar. Resultaat: 1,16 exacerbatie per patiënt per jaar tegenover 1,49 met placebo. De studie was gefinancierd door een NAC-fabrikant.
Ook winterinfecties zijn onderzocht. Bij 262 mensen, vooral ouderen, voorkwam 600mg tweemaal per dag gedurende 6 maanden geen infectie met het griepvirus. Maar slechts 25 % van geïnfecteerden had symptomen met NAC, tegenover 79 % met placebo. Dit resultaat uit een studie van 1997 vraagt bevestiging.
Dwanggedrag en verslaving
NAC beïnvloedt glutamaat, een hersenboodschapper betrokken bij dwanggedrag. In een studie van 12 weken bij 50 volwassenen met trichotillomanie, dwangmatig haren uittrekken, verbeterde 56 % duidelijk met NAC (1 200 tot 2 400mg per dag), tegenover 16 % met placebo. Bij 116 cannabisafhankelijke adolescenten verdubbelde het meer dan de kans op negatieve urineanalyses. Bij 302 volwassenen gaf dezelfde dosis, 1 200mg tweemaal per dag, echter geen effect. Deze aandoeningen vragen medische begeleiding.
Is NAC ‘detox’?
Nee, niet in de betekenis van marketing. De lever verwijdert vreemde stoffen voortdurend, onder meer met glutathion. NAC helpt dit aanvullen als het sterk daalt, zoals bij paracetamolvergiftiging, en deze tegengifrol heeft de reputatie gevoed. Niets toont echter dat het een gezond lichaam ‘reinigt’. In de EU is voor NAC ook geen gezondheidsclaim toegestaan.
Wat gebeurt er met NAC na inslikken?
Het heeft lage biologische beschikbaarheid. Bij 10 vrijwilligers die 600mg in verschillende vormen namen, bereikte slechts 6 tot 10 % van de dosis de bloedbaan intact. De eliminatiehalfwaardetijd is kort, iets meer dan 2 uur.
Welke NAC-dosis?
Studies gebruikten 600 tot 2 400mg per dag, meestal verdeeld over twee doses van 600 tot 1 200mg. De tabel vat de belangrijkste onderzochte protocollen samen.
| Context | Onderzochte dosis | Duur | Resultaat |
|---|---|---|---|
| Paracetamol (ziekenhuis) | 140mg/kg, daarna 70mg/kg elke 4 uur | 72 uur | Leverschade: 6,1 % bij start binnen 10 uur |
| COPD | 600mg 2 keer per dag | 1 jaar | 1,16 tegenover 1,49 exacerbatie per jaar |
| Griep (ouderen) | 600mg 2 keer per dag | 6 maanden | Symptomatische vormen: 25 % tegenover 79 % |
| Trichotillomanie | 1 200 tot 2 400mg per dag | 12 weken | 56 % verbeterd tegenover 16 % |
| Cannabis (volwassenen) | 1 200mg 2 keer per dag | 12 weken | Geen effect |
NAC is verkrijgbaar als capsules, tabletten en sachets. Lees ons artikel voor uitleg over deze verschillende toedieningsvormen.
Bijwerkingen en voorzorgen
Oraal wordt NAC doorgaans goed verdragen. Een overzicht van 41 studies bij luchtwegpatiënten met doses van 600 tot 3 000mg per dag concludeerde dat spijsverteringsklachten niet vaker voorkwamen dan bij controles. De meest gemelde bijwerkingen blijven spijsverteringsklachten.
- Nitraten: bij 11 vrijwilligers versterkte een zeer hoge NAC-dosis (100mg/kg) de hoofdpijn en vaatverwijding door nitroglycerine. Meld NAC-gebruik bij behandeling voor angina pectoris.
- Kanker: bij muizen versnelde NAC de progressie van longkanker. Dit dierresultaat is niet bij mensen bevestigd, maar rechtvaardigt advies van de oncoloog bij kanker of een hoog risico, zoals bij rokers.
- Zwangerschap, borstvoeding, kinderen: NAC als supplement is niet in deze situaties beoordeeld. Vraag medisch advies.
Veelgestelde vragen
Wanneer NAC nemen: 's morgens of 's avonds?
Geen studie vergeleek innamemomenten. In de meeste studies was de dagdosis verdeeld over twee innames, 's morgens en 's avonds. Het belangrijkst blijft de aangegeven dosis volgen.
Hoe lang mag u NAC nemen?
Dagelijkse inname van 1 200mg gedurende een jaar werd goed verdragen in COPD-studies. Gegevens voor langer gebruik ontbreken. Bespreek langdurig gebruik, vooral hoge doses, met een zorgprofessional.
NAC of glutathion: wat kiezen?
Ze zijn niet gelijkwaardig. NAC levert cysteïne die cellen nodig hebben om eigen glutathion te maken. Ingeslikt glutathion roept een opnamevraag op die we bespreken in ons artikel over glutathion.
Is NAC goed voor de lever?
De enige vastgestelde levertoepassing is tegengif bij paracetamol in het ziekenhuis. De NIH-database LiverTox koppelt het niet aan leverschade, maar geen studie toont verbetering van een gezonde lever. Planten die traditioneel met de lever worden geassocieerd staan in ons artikel over mariadistel.
Is NAC een geneesmiddel?
Het bestaat onder beide statussen. In Frankrijk is acetylcysteïne een slijmoplossend geneesmiddel in apotheken en een tegengif in ziekenhuizen. Het wordt ook als supplement verkocht, zoals NAC 600mg van Hexagon® (600mg per capsule). Alleen een geneesmiddel mag een therapeutisch effect claimen.
Waarom ruikt NAC naar rotte eieren?
De thiolgroep bevat zwavel, net als de verbindingen die de geur van rotte eieren veroorzaken. Een lichte zwavelgeur is bij dit molecuul dus normaal en op zichzelf niet zorgwekkend.
Conclusie
NAC is een serieus medisch molecuul: standaardtegengif bij paracetamol en slijmoplosser. Buiten deze toepassingen betreffen de sterkste studies COPD, met minder exacerbaties bij 1 200mg per dag. Mogelijkheden in de psychiatrie zijn veelbelovend maar wisselend, en een NAC-‘detox’ voor gezonde mensen heeft geen bewijs. NAC wordt weinig opgenomen maar goed verdragen en is niet voor iedereen onschuldig: bespreek het met uw arts bij medicatie of een voorgeschiedenis van kanker.
Bronnen
- Smilkstein MJ et al. (1988). Efficacy of oral N-acetylcysteine in the treatment of acetaminophen overdose. Analysis of the national multicenter study (1976 to 1985). New England Journal of Medicine, 319(24), 1557-1562. doi:10.1056/NEJM198812153192401
- Chiew AL et al. (2018). Interventions for paracetamol (acetaminophen) overdose. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2, CD003328. doi:10.1002/14651858.CD003328.pub3
- Rushworth GF, Megson IL (2014). Existing and potential therapeutic uses for N-acetylcysteine: the need for conversion to intracellular glutathione for antioxidant benefits. Pharmacology & Therapeutics, 141(2), 150-159. doi:10.1016/j.pharmthera.2013.09.006
- Calverley P, Rogliani P, Papi A (2021). Safety of N-Acetylcysteine at High Doses in Chronic Respiratory Diseases: A Review. Drug Safety, 44(3), 273-290. doi:10.1007/s40264-020-01026-y
- Cazzola M et al. (2015). Influence of N-acetylcysteine on chronic bronchitis or COPD exacerbations: a meta-analysis. European Respiratory Review, 24(137), 451-461. doi:10.1183/16000617.00002215
- Zheng JP et al. (2014). Twice daily N-acetylcysteine 600mg for exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease (PANTHEON): a randomised, double-blind placebo-controlled trial. The Lancet Respiratory Medicine, 2(3), 187-194. doi:10.1016/S2213-2600(13)70286-8
- De Flora S, Grassi C, Carati L (1997). Attenuation of influenza-like symptomatology and improvement of cell-mediated immunity with long-term N-acetylcysteine treatment. European Respiratory Journal, 10(7), 1535-1541. doi:10.1183/09031936.97.10071535
- Grant JE, Odlaug BL, Kim SW (2009). N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania: a double-blind, placebo-controlled study. Archives of General Psychiatry, 66(7), 756-763. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2009.60
- Gray KM et al. (2012). A double-blind randomized controlled trial of N-acetylcysteine in cannabis-dependent adolescents. American Journal of Psychiatry, 169(8), 805-812. doi:10.1176/appi.ajp.2012.12010055
- Gray KM et al. (2017). A randomized placebo-controlled trial of N-acetylcysteine for cannabis use disorder in adults. Drug and Alcohol Dependence, 177, 249-257. doi:10.1016/j.drugalcdep.2017.04.020
- Borgström L, Kågedal B, Paulsen O (1986). Pharmacokinetics of N-acetylcysteine in man. European Journal of Clinical Pharmacology, 31(2), 217-222. doi:10.1007/BF00606662
- Iversen HK (1992). N-acetylcysteine enhances nitroglycerin-induced headache and cranial arterial responses. Clinical Pharmacology & Therapeutics, 52(2), 125-133. doi:10.1038/clpt.1992.121
- Sayin VI et al. (2014). Antioxidants accelerate lung cancer progression in mice. Science Translational Medicine, 6(221), 221ra15. doi:10.1126/scitranslmed.3007653
- LiverTox (regelmatig bijgewerkt). Acetylcysteine. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. PubMed 31643720
Voedingssupplementen vervangen geen gevarieerde, evenwichtige voeding en een gezonde levensstijl. Vraag een zorgprofessional om advies als u medicijnen gebruikt, zwanger bent of borstvoeding geeft.
