Czym jest homocysteina?
Homocysteina to aminokwas siarkowy, który organizm wytwarza z metioniny zawartej w białkach pokarmowych. Jej stężenie we krwi, wyrażane w mikromolach na litr (µmol/L), odzwierciedla więc przede wszystkim stan zaopatrzenia w trzy witaminy z grupy B: foliany (B9), B12 i B6. Podwyższona homocysteina nie jest chorobą, lecz sygnałem, że warto poszukać przyczyny.
Najważniejsze informacje
- U dorosłych hiperhomocysteinemię określa się jako umiarkowaną przy 15–30µmol/L, pośrednią przy 30–100µmol/L i ciężką powyżej 100µmol/L (opinia ekspertów, 2004).
- Najczęstsze przyczyny: niedobór folianów lub witaminy B12, osłabiona czynność nerek, palenie tytoniu, wiek i niektóre leki.
- Kwas foliowy obniża homocysteinę o 13–25% zależnie od dawki; witamina B12 dodaje około 7% (metaanaliza 25 badań, 2005).
- Jej obniżenie nie zmniejszyło liczby zawałów serca w 15 badaniach obejmujących 71 422 osoby (Cochrane, 2017), przy niewielkim efekcie w odniesieniu do udarów mózgu.
Na drodze remetylacji ponownie staje się metioniną dzięki folianom i witaminie B12 albo, szlakiem alternatywnym, dzięki betainie. Na drodze transsulfuracji przekształca się w cystationinę, a następnie w cysteinę dzięki aktywnej formie witaminy B6. S-adenozylometionina, główny dawca grup metylowych w organizmie, koordynuje oba szlaki.
Jaka jest norma homocysteiny?
Nie istnieje jedna wartość prawidłowa. Według opinii ekspertów z 2004 roku (Clinical Chemistry) górna granica zakresu referencyjnego na czczo wynosi około 15µmol/L u dorosłych w wieku 15–65 lat oraz 12µmol/L u osób przyjmujących suplementy lub spożywających żywność wzbogacaną kwasem foliowym. Po 65. roku życia rośnie do 20µmol/L (16 przy suplementacji lub wzbogacaniu żywności), a w ciąży spada do 10µmol/L (8 przy suplementacji).
W norweskim badaniu Hordaland (16 176 dorosłych w wieku 40–67 lat) średnia wynosiła 10,8µmol/L u mężczyzn i 9,1µmol/L u kobiet w wieku 40–42 lat, a następnie 12,3 i 11,0µmol/L w wieku 65–67 lat. Według ekspertów z 2004 roku, bez wzbogacania żywności w foliany, 14µmol/L to wartość podwyższona u młodej niepalącej kobiety, podczas gdy 20µmol/L jest częste u 90-letniego mężczyzny.
Dopóki pobrana krew nie zostanie odwirowana, krwinki czerwone uwalniają homocysteinę: w temperaturze pokojowej około 1µmol/L więcej na godzinę. Probówkę należy odwirować w ciągu godziny lub przechowywać w chłodzie. Surowica daje nieco wyższe wartości niż osocze.
Podwyższona homocysteina: od jakiej wartości i co robić?
Ta tabela nie zastępuje interpretacji wyników przez lekarza.
| Stężenie na czczo (dorośli) | Typowa interpretacja | Najczęstsze postępowanie |
|---|---|---|
| 10µmol/L lub mniej | Prawdopodobnie bezpieczne według Smitha i Refsum (2021) | Nic szczególnego |
| 11–15µmol/L | W zakresie referencyjnym, ale zdaniem tych autorów interwencja jest uzasadniona już od 11µmol/L | Przeanalizować dietę, palenie, alkohol; oznaczyć B12 i foliany przy czynnikach ryzyka |
| 15–30µmol/L | Umiarkowane (około 10% dorosłych) | Szukać niedoboru B12 lub folianów, sprawdzić nerki, tarczycę i przyjmowane leki |
| 30–100µmol/L | Pośrednie (około 1%) | Diagnostyka lekarska: znaczny niedobór, niewydolność nerek, przyczyna genetyczna |
| Powyżej 100µmol/L | Ciężkie (około 0,02%) | Konsultacja specjalistyczna: rzadka choroba dziedziczna lub głęboki niedobór B12 |
Podwyższona homocysteina nie daje własnych objawów: ewentualne dolegliwości wynikają z przyczyny, na przykład zmęczenie, mrowienie lub zaburzenia pamięci przy niedoborze witaminy B12.
Jakie są przyczyny podwyższonej homocysteiny?
- Niedobór folianów lub B12: główna przyczyna umiarkowanego wzrostu, ponieważ remetylacja zwalnia. Narażają na niego dieta bez produktów zwierzęcych i wiek.
- Niedobór B6: wpływa głównie na transsulfurację i ujawnia się raczej po obciążeniu metioniną (test obciążenia) niż na czczo.
- Genetyka: wariant 677C→T genu MTHFR zmniejsza stabilność enzymu i podnosi homocysteinę, zwłaszcza przy niskim poziomie folianów.
- Nerki i tarczyca: obniżona filtracja nerkowa zwiększa jej stężenie, czasem wyraźnie w niewydolności nerek. Niedoczynność tarczycy je podnosi, nadczynność obniża.
- Leki: metotreksat, metformina (gorsze wchłanianie B12), niektóre leki przeciwpadaczkowe, trimetoprim, fibraty, leki moczopędne, L-dopa.
- Styl życia: w badaniu Hordaland stężenie rosło wraz z liczbą papierosów wypalanych dziennie; mocno palący mężczyźni w wieku 65–67 lat mieli o 4,8µmol/L więcej niż niepalące kobiety w wieku 40–42 lat. Znaczenie ma też nadmiar alkoholu.
Homocysteina była tam również wyższa przy podwyższonym ciśnieniu tętniczym i wysokim cholesterolu, a niższa u osób aktywnych fizycznie.
Homocysteina, serce i udar: marker czy przyczyna?
Związek. W metaanalizie Homocysteine Studies Collaboration (2002; 5 073 incydenty wieńcowe i 1 113 udarów) homocysteina niższa o około 3µmol/L wiązała się z ryzykiem wieńcowym mniejszym o 11% i ryzykiem udaru mniejszym o 19%. Autorzy uznali ją co najwyżej za umiarkowany niezależny czynnik predykcyjny. Od strony genetycznej genotyp MTHFR 677TT wiązał się z ryzykiem wieńcowym wyższym o 16%, zwłaszcza przy niskim poziomie folianów.
Badania interwencyjne. Przegląd Cochrane z 2017 roku nie wykazał różnicy w odniesieniu do zawału serca ani śmiertelności (dowody wysokiej jakości), ale niewielką różnicę na korzyść witamin B w odniesieniu do udaru. Chińskie badanie CSPPT wykazało następnie mniej pierwszych udarów u osób z nadciśnieniem, co jego autorzy wiążą z niskim wyjściowym poziomem folianów.
| Badanie | Populacja | Interwencja | Główny wynik |
|---|---|---|---|
| Trialists' Collaboration, 2005 | 25 badań, 2 596 osób | Kwas foliowy 0,2–5mg/dobę, B12, B6 | Homocysteina −13% (0,2mg) do −25% (5mg); dodatkowo −7% z B12; B6 bez istotnego efektu |
| Cochrane, 2017 | 15 badań, 71 422 osoby | Witaminy B6, B9, B12 | Zawał 7,1% wobec 6,0% (RR 1,02); udar 4,3% wobec 5,1% (RR 0,90) |
| CSPPT, 2015 | 20 702 osoby z nadciśnieniem w Chinach, 4,5 roku | Enalapryl + 0,8mg kwasu foliowego | Pierwszy udar 2,7% wobec 3,4% (HR 0,79); zawały bez zmian |
| VITACOG, 2010 | 271 osób powyżej 70. roku życia z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi (168 objętych badaniem MRI) | 0,8mg kwasu foliowego, 0,5mg B12, 20mg B6 przez 2 lata | Zanik mózgu 0,76% rocznie wobec 1,08% |
Co wiadomo o związku z pamięcią i chorobą Alzheimera?
Międzynarodowy konsensus z 2018 roku, oparty na kryteriach przyczynowości Bradforda Hilla, uznaje podwyższoną homocysteinę za modyfikowalny czynnik ryzyka pogorszenia funkcji poznawczych i demencji u osób starszych; zależnie od badania ryzyko względne demencji wynosi od 1,15 do 2,5. W badaniu VITACOG zanik mózgu przebiegał o 53% wolniej w grupie otrzymującej witaminy B u uczestników, których homocysteina przekraczała na początku 13µmol/L. Ograniczenia: jeden ośrodek, kryterium obrazowe i brak wykazanego opóźnienia zachorowania na chorobę Alzheimera. W przypadku codziennych problemów z koncentracją warto raczej zajrzeć do naszego artykułu o mgle mózgowej.
Co dzieje się z homocysteiną w ciąży?
Jej stężenie naturalnie się obniża: średnia wynosi około 5–6µmol/L. Według opinii ekspertów z 2004 roku oznaczanie nie jest zalecane rutynowo; jest wskazane w razie wczesnych powikłań. Smith i Refsum zaliczają wady cewy nerwowej do sytuacji, w których obniżanie homocysteiny witaminami B okazało się korzystne.
Jak obniżyć homocysteinę?
Witaminy B, zwłaszcza przy niedoborze
Rozporządzenie (UE) nr 432/2012 uznaje, że „Foliany pomagają w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu homocysteiny”, że „Witamina B12 pomaga w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu homocysteiny” oraz że „Witamina B6 pomaga w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu homocysteiny” w przypadku żywności, która jest co najmniej źródłem danej witaminy w rozumieniu rozporządzenia. Oświadczenia te opisują rolę metaboliczną: suplement nie może powoływać się na efekty dotyczące serca lub mózgu obserwowane w badaniach. W badaniach główną rolę odgrywa kwas foliowy: 0,4mg dziennie daje około 90% maksymalnego efektu, osiąganego przy około 0,8mg, a spadek jest większy, gdy wyjściowe stężenie jest wysokie, a poziom folianów niski. Duża podaż folianów może maskować niedokrwistość wynikającą z niedoboru B12: przed przyjmowaniem dużych dawek lepiej oznaczyć B12, po konsultacji z lekarzem. W przypadku B6 należy uważać na długotrwałe wysokie spożycie (zob. witamina B6 i przedawkowanie).
Cholina i betaina: zapomniany szlak
Cholina przekształca się w betainę, która przekazuje grupę metylową homocysteinie. Rozporządzenie uznaje, że „Cholina przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu homocysteiny” oraz że „Betaina przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu homocysteiny”, pod określonymi warunkami: co najmniej 82,5mg choliny na 100g, 100ml lub porcję; w przypadku betainy co najmniej 500mg na porcję, z informacją, że korzystne działanie występuje przy spożyciu 1,5g dziennie, a dzienne spożycie przekraczające 4g może znacznie zwiększyć poziom cholesterolu we krwi. U 76 zdrowych dorosłych 1,5, 3 i 6g betainy dziennie przez 6 tygodni obniżyło homocysteinę na czczo o 12, 15 i 20% w porównaniu z placebo; dieta dostarcza jej około 0,5–2g dziennie, głównie z otrąb i zarodków pszennych, szpinaku i chleba pszennego. EFSA ustala wystarczające spożycie choliny na 400mg dziennie u dorosłych i 480mg w ciąży (zob. nasz artykuł o cholinie).
Dieta i styl życia
- Zielone warzywa liściaste, rośliny strączkowe i owoce cytrusowe jako źródło folianów.
- Ryby, jaja, nabiał lub żywność wzbogacana jako źródło B12, niezbędne na diecie wegańskiej.
- Rzucenie palenia, umiarkowane spożycie alkoholu, regularna aktywność fizyczna.
Jaki jest związek między homocysteiną a glutationem?
W transsulfuracji powstaje cysteina, czyli aminokwas ograniczający syntezę glutationu, głównego przeciwutleniacza wytwarzanego przez nasze komórki. Ten szlak łączy homocysteinę z obroną przed stresem oksydacyjnym. Eksperci z 2004 roku zaliczają zresztą N-acetylocysteinę (NAC) do substancji obniżających mierzone stężenie homocysteiny całkowitej.
Najczęściej zadawane pytania
Czy na badanie homocysteiny trzeba być na czczo?
Ścisły post nie jest konieczny: mały posiłek nie zmienia wyniku. Obfity posiłek bogaty w białko może jednak podnieść stężenie o 10–15% sześć do ośmiu godzin później. Ponieważ rano stężenie jest niższe, poranne pobranie na czczo ułatwia porównywanie wyników.
Czy niska homocysteina jest powodem do niepokoju?
Zazwyczaj nie. Niskie wartości występują przy dobrej podaży folianów, w ciąży lub w nadczynności tarczycy.
Czy warto badać mutację MTHFR?
Rzadko na początek: genotyp nie mówi, jakie jest aktualne stężenie, w przeciwieństwie do oznaczenia homocysteiny, folianów i B12.
Czy kawa podnosi homocysteinę?
Tak, w niewielkim stopniu: opinia ekspertów z 2004 roku zalicza kawę do czynników, które ją podnoszą w granicach zakresu referencyjnego.
Czy podtlenek azotu może podnieść homocysteinę?
Tak. Utlenia witaminę B12 i inaktywuje syntazę metioninową, czyli enzym, który zawraca homocysteinę do obiegu. Jego niewłaściwe użycie, wdychanie z balonów, może prowadzić do uszkodzeń neurologicznych; oznaczenie homocysteiny pomaga wtedy w diagnozie. Mrowienie po użyciu rekreacyjnym wymaga szybkiej konsultacji lekarskiej.
Jak szybko może spaść homocysteina?
Dość szybko, gdy przyczyna zostanie usunięta: w badaniu z betainą wzrost po obciążeniu metioniną był złagodzony już pierwszego dnia przyjmowania. Termin badania kontrolnego zależy od przyczyny i decyzji lekarza.
Podsumowanie
Homocysteina to prosty wskaźnik: podwyższone stężenie wymaga przede wszystkim poszukania przyczyny, najczęściej niedoboru folianów lub B12, chorób nerek, palenia tytoniu albo przyjmowanego leku. Jej obniżanie witaminami B jest dobrze udokumentowane, bez wykazanego wpływu na zawał serca; wpływ na udar jest niewielki, a wyniki dotyczące mózgu wymagają potwierdzenia. Podstawą pozostaje dieta bogata w foliany, B12, cholinę i betainę oraz niepalenie tytoniu.
Źródła
- Refsum H, Smith AD, Ueland PM et al. Facts and recommendations about total homocysteine determinations: an expert opinion. Clin Chem. 2004;50(1):3-32. doi:10.1373/clinchem.2003.021634
- Homocysteine Studies Collaboration. Homocysteine and risk of ischemic heart disease and stroke: a meta-analysis. JAMA. 2002;288(16):2015-2022. doi:10.1001/jama.288.16.2015
- Klerk M, Verhoef P, Clarke R et al. MTHFR 677C→T polymorphism and risk of coronary heart disease: a meta-analysis. JAMA. 2002;288(16):2023-2031. doi:10.1001/jama.288.16.2023
- Nygård O, Vollset SE, Refsum H et al. Total plasma homocysteine and cardiovascular risk profile. The Hordaland Homocysteine Study. JAMA. 1995;274(19):1526-1533. doi:10.1001/jama.1995.03530190040032
- Selhub J. Homocysteine metabolism. Annu Rev Nutr. 1999;19:217-246. doi:10.1146/annurev.nutr.19.1.217
- Martí-Carvajal AJ, Solà I, Lathyris D, Dayer M. Homocysteine-lowering interventions for preventing cardiovascular events. Cochrane Database Syst Rev. 2017;8:CD006612. doi:10.1002/14651858.CD006612.pub5
- Homocysteine Lowering Trialists' Collaboration. Dose-dependent effects of folic acid on blood concentrations of homocysteine: a meta-analysis of the randomized trials. Am J Clin Nutr. 2005;82(4):806-812. doi:10.1093/ajcn/82.4.806
- Huo Y, Li J, Qin X et al. Efficacy of folic acid therapy in primary prevention of stroke among adults with hypertension in China: the CSPPT randomized clinical trial. JAMA. 2015;313(13):1325-1335. doi:10.1001/jama.2015.2274
- Smith AD, Smith SM, de Jager CA et al. Homocysteine-lowering by B vitamins slows the rate of accelerated brain atrophy in mild cognitive impairment: a randomized controlled trial. PLoS One. 2010;5(9):e12244. doi:10.1371/journal.pone.0012244
- Smith AD, Refsum H, Bottiglieri T et al. Homocysteine and Dementia: An International Consensus Statement. J Alzheimers Dis. 2018;62(2):561-570. doi:10.3233/JAD-171042
- Smith AD, Refsum H. Homocysteine – from disease biomarker to disease prevention. J Intern Med. 2021;290(4):826-854. doi:10.1111/joim.13279
- Olthof MR, van Vliet T, Boelsma E, Verhoef P. Low dose betaine supplementation leads to immediate and long term lowering of plasma homocysteine in healthy men and women. J Nutr. 2003;133(12):4135-4138. doi:10.1093/jn/133.12.4135
- Zeisel SH, Mar MH, Howe JC, Holden JM. Concentrations of choline-containing compounds and betaine in common foods. J Nutr. 2003;133(5):1302-1307. doi:10.1093/jn/133.5.1302
- Joncquel Chevalier-Curt M, Grzych G, Tard C et al. Nitrous oxide abuse in the emergency practice, and Review of toxicity mechanisms and potential markers. Food Chem Toxicol. 2022;162:112894. doi:10.1016/j.fct.2022.112894
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Dietary Reference Values for choline. EFSA Journal. 2016;14(8):4484. doi:10.2903/j.efsa.2016.4484
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci. EUR-Lex
Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety ani zdrowego trybu życia. W przypadku leczenia, ciąży lub karmienia piersią należy zasięgnąć porady specjalisty ochrony zdrowia.



