Huperzyna A: mechanizm, badania, dawki i środki ostrożności

Huperzyna A jest cząsteczką pozyskiwaną z niewielkiej chińskiej rośliny, Huperzia serrata. Hamuje enzym rozkładający acetylocholinę, przekaźnik chemiczny związany z pamięcią, dokładnie tak jak niektóre leki stosowane w chorobie Alzheimera. Co naprawdę pokazują badania u pacjentów i zdrowych osób? Jakie dawki badano i o jakich środkach ostrożności trzeba wiedzieć? Przedstawiamy stan wiedzy bez uproszczeń.

Czym jest huperzyna A?

Huperzyna A jest alkaloidem, czyli cząsteczką pochodzenia roślinnego zawierającą azot. Chińscy badacze wyizolowali ją w 1986 r. z rośliny Huperzia serrata, należącej do grupy widłaków, nazywanej w tradycyjnej medycynie chińskiej Qian Ceng Ta.

Nie jest składnikiem odżywczym: organizm nie potrzebuje jej do funkcjonowania. Zainteresowanie nią wynika wyłącznie z działania farmakologicznego, które wyjaśnia zarówno badane efekty, jak i środki ostrożności przy stosowaniu.

Jak huperzyna A działa na mózg?

Acetylocholina przekazuje informacje między niektórymi neuronami, zwłaszcza w obwodach uwagi i pamięci. Po przekazaniu sygnału jest rozkładana przez enzym, acetylocholinoesterazę. Huperzyna A odwracalnie blokuje ten enzym: acetylocholina pozostaje dostępna dłużej.

Na tej zasadzie działają donepezyl, rywastygmina i galantamina, leki przepisywane w chorobie Alzheimera. Według przeglądu chińskich badaczy huperzyna A miałaby łatwiej przechodzić z krwi do mózgu niż część tych leków i działać dłużej. W laboratorium opisano wpływ na inne cele, takie jak receptory NMDA; jego znaczenie u ludzi pozostaje do ustalenia.

Co pokazują badania u pacjentów?

Większość badań przeprowadzono w Chinach u osób z chorobą Alzheimera. Jest ich wiele, ale często są małe i mają niską jakość metodologiczną.

Przegląd Cochrane dotyczący choroby Alzheimera

W 2008 r. Cochrane przeanalizowało sześć badań z randomizacją obejmujących 454 pacjentów. W porównaniu z placebo huperzyna A poprawiała ogólny wynik poznawczy MMSE o około 2,8 punktu na 30 oraz samodzielność w codziennym życiu. Tylko jedno badanie miało jednak wystarczającą wielkość i jakość: autorzy uznali dowody za niewystarczające do sformułowania zalecenia.

Szersza metaanaliza opublikowana w 2013 r. połączyła 20 badań i 1823 pacjentów w wieku od 50 do 85 lat. Wykazała korzystne efekty dotyczące funkcji poznawczych i codziennych czynności, ale większość badań miała wysokie ryzyko błędu systematycznego. Autorzy zalecają ostrożną interpretację wyników.

Badanie amerykańskie z 2011 r.

Badanie przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych objęło 210 pacjentów z łagodną do umiarkowanej chorobą Alzheimera. Przez co najmniej 16 tygodni otrzymywali placebo albo huperzynę A w dawce 200 lub 400µg dwa razy dziennie. Dawka 200µg dwa razy dziennie, której ocena stanowiła główny punkt końcowy, nie miała żadnego wpływu na funkcje poznawcze.

Przy 400µg dwa razy dziennie po 11 tygodniach pojawiła się poprawa o 2,3 punktu w skali poznawczej ADAS-Cog, wobec pogorszenia o 0,3 punktu przy placebo. Po 16 tygodniach różnica nie była już istotna statystycznie.

Łagodne zaburzenia poznawcze i otępienie naczyniowe

Dwa inne przeglądy Cochrane szukały badań dotyczących łagodnych zaburzeń poznawczych i otępienia naczyniowego. Pierwszy nie znalazł żadnego badania nadającego się do analizy. Drugi uwzględnił tylko jedno małe badanie z udziałem 14 uczestników, bez istotnego efektu. W tych sytuacjach brakuje danych.

A u zdrowych osób?

Dane są bardzo skąpe. Najczęściej cytowane badanie pochodzi z 1999 r.: 34 pary chińskich uczniów w wieku gimnazjalnym skarżących się na pamięć otrzymywały 100µg huperzyny A dwa razy dziennie albo placebo przez cztery tygodnie. Ich iloraz pamięci osiągnął 115 w grupie huperzyny wobec 104 przy placebo, poprawiły się też oceny z języka chińskiego.

Wynik ten, uzyskany w małej grupie i opublikowany w chińskim czasopiśmie, według naszej wiedzy nie został powtórzony. Nie znaleźliśmy żadnego rygorystycznego badania oceniającego huperzynę A u zdrowych dorosłych ani bezpieczeństwo jej stosowania dłużej niż przez kilka miesięcy.

Okres półtrwania: jak długo pozostaje w organizmie?

Huperzyna A jest szybko wchłaniana: u zdrowych ochotników jej stężenie we krwi osiąga maksimum po około 60–80 minutach. Jej okres półtrwania eliminacji, czyli czas potrzebny do usunięcia połowy dawki, oszacowano na około 5 godzin u 6 ochotników (dawka 0,99mg) i około 12 godzin u 12 innych (dawka 0,4mg).

Te dwa niewielkie badania, wykorzystujące odmienne modele obliczeniowe, wskazują raczej rząd wielkości niż precyzyjną wartość. W badaniach klinicznych dzienną dawkę zazwyczaj dzielono na dwa podania.

Jakie dawki huperzyny A badano?

Dawki wyraża się w mikrogramach: 1mg odpowiada 1000µg. W 20 badaniach uwzględnionych w metaanalizie z 2013 r. wynosiły one od 200 do 800µg dziennie, średnio około 370µg, przez 8–36 tygodni. Uczniowie z badania z 1999 r. otrzymywali 200µg dziennie, a najwyższa dawka w badaniu amerykańskim osiągała 800µg dziennie.

Podane tutaj dawki badano w próbach, najczęściej u pacjentów pod nadzorem medycznym: nie stanowią zalecenia.

Jakie są działania niepożądane?

Wynikają głównie z mechanizmu działania: więcej acetylocholiny oznacza także więcej tak zwanych efektów cholinergicznych w pozostałych częściach ciała. W badaniach zgłaszano nudności, utratę apetytu, zawroty głowy, wymioty, zaparcia, bezsenność, pobudzenie, pragnienie, pocenie się i spowolnienie rytmu serca (bradykardię).

Efekty te opisywano jako łagodne i żadne badanie nie zgłosiło ciężkiego działania niepożądanego, ale 7 z 20 badań w ogóle nie raportowało działań niepożądanych. W 2024 r. holenderski instytut zdrowia publicznego (RIVM) uznał jednak suplementy na bazie Huperzia serrata za szkodliwe: według jego oceny działania cholinergiczne (nadmierne ślinienie, skurcze brzucha, biegunka, osłabienie mięśni, niewyraźne widzenie) mogą wystąpić nawet przy zalecanej dawce, a instytut odradza ich spożywanie, zwłaszcza w ciąży. Ponadto klasa inhibitorów cholinoesterazy nie jest obojętna: u blisko 20000 starszych osób z otępieniem leczonych tymi lekami hospitalizacje z powodu omdleń były 1,8 razy częstsze, a z powodu bradykardii 1,7 razy częstsze niż u osób nieleczonych.

Interakcje i przeciwwskazania

Huperzyna A może nasilać działanie kilku leków albo działać przeciwstawnie. Tabela podsumowuje sytuacje opisane w piśmiennictwie.

Leki przeciwcholinergiczne, takie jak niektóre preparaty stosowane w nietrzymaniu moczu, starsze leki przeciwhistaminowe czy trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, blokują działanie acetylocholiny. W badaniu 5625 osób rozpoczynających leczenie inhibitorem cholinoesterazy 37% otrzymywało też lek przeciwcholinergiczny, co autorzy uznali za potencjalnie niewłaściwe połączenie.

Ulotki leków z tej samej klasy wymieniają inne środki ostrożności: astmę, padaczkę, wrzód żołądka lub trudności w oddawaniu moczu. Przy chorobie przewlekłej, trwającym leczeniu lub planowanej operacji porozmawiaj z lekarzem przed rozpoczęciem stosowania.

Najczęstsze pytania

Czy huperzyna A jest lekiem?

Jej status różni się zależnie od kraju. W Chinach huperzyna A jest zarejestrowana jako lek przepisywany w chorobie Alzheimera. W Stanach Zjednoczonych sprzedaje się ją jako suplement diety. W Unii Europejskiej nie dopuszczono żadnego oświadczenia zdrowotnego dla huperzyny A: produkt zawierający ją nie może deklarować żadnego wpływu na pamięć ani koncentrację.

Czy huperzyna A występuje w żywności?

Nie. Pochodzi z rośliny z grupy widłaków, której nie spożywa się jako żywności. Występuje wyłącznie jako wyciąg roślinny lub oczyszczona cząsteczka w suplementach. Dlatego nie ustalono też dla niej referencyjnego spożycia.

Czy można łączyć huperzynę A i cholinę?

To popularne połączenie opiera się na pomyśle jednoczesnego dostarczania surowca do wytwarzania acetylocholiny i hamowania jej rozkładu. Nie znaleźliśmy jednak żadnego kontrolowanego badania oceniającego je u zdrowych dorosłych. O zapotrzebowaniu i źródłach tego składnika przeczytasz w naszym artykule o cholinie.

Jak długo można ją przyjmować?

W badaniach u pacjentów czas stosowania wynosił od 8 do 36 tygodni, średnio około 15 tygodni. Bezpieczeństwa dłuższego stosowania nie oceniono w sposób rygorystyczny. Długotrwałe przyjmowanie wymaga więc nadzoru lekarza, tym bardziej że spowolnienie pracy serca może pozostać niezauważone.

Rano czy wieczorem?

Żadne badanie nie porównało pór przyjmowania. W badaniach dawkę dzielono na dwa podania dziennie. Wśród zgłaszanych efektów były bezsenność i pobudzenie: przy zaburzeniach snu lepiej porozmawiać z pracownikiem ochrony zdrowia. Nasz artykuł o śnie i melatoninie omawia zaburzenia snu.

Kapsułka czy tabletka: czy postać ma znaczenie?

Żadne badanie nie porównało postaci huperzyny A. Liczy się rzeczywista ilość huperzyny A na jednostkę, wyrażona w mikrogramach, a nie masa wyciągu roślinnego: kapsułka preparatu Huperzyna A 100µg Hexagon® zawiera na przykład 100µg. Różnice między kapsułkami twardymi, miękkimi i tabletkami wyjaśniamy w artykule o postaciach preparatów.

Podsumowanie

Huperzyna A jest aktywną cząsteczką o mechanizmie zbliżonym do leków stosowanych w chorobie Alzheimera. Badania, niemal wszystkie prowadzone u pacjentów, wskazują na możliwe efekty, lecz ich jakość jest niewystarczająca, a danych dotyczących zdrowych osób niemal nie ma. Działania cholinergiczne i interakcje wymagają ostrożności, a holenderski instytut zdrowia publicznego odradza te suplementy od 2024 r. W codziennej trosce o pamięć najlepiej udokumentowane metody leżą gdzie indziej: zobacz nasz artykuł o sposobach poprawy pamięci.

Źródła

1. Liu JS et al. (1986). The structures of huperzine A and B, two new alkaloids exhibiting marked anticholinesterase activity. Canadian Journal of Chemistry, 64(4), 837-839. doi:10.1139/v86-137
2. Qian ZM, Ke Y (2014). Huperzine A: Is it an Effective Disease-Modifying Drug for Alzheimer's Disease? Frontiers in Aging Neuroscience, 6, 216. doi:10.3389/fnagi.2014.00216
3. Wang R, Yan H, Tang XC (2006). Progress in studies of huperzine A, a natural cholinesterase inhibitor from Chinese herbal medicine. Acta Pharmacologica Sinica, 27(1), 1-26. doi:10.1111/j.1745-7254.2006.00255.x
4. Li J et al. (2008). Huperzine A for Alzheimer's disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, (2), CD005592. doi:10.1002/14651858.CD005592.pub2
5. Yang G et al. (2013). Huperzine A for Alzheimer's disease: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. PLoS One, 8(9), e74916. doi:10.1371/journal.pone.0074916
6. Rafii MS et al. (2011). A phase II trial of huperzine A in mild to moderate Alzheimer disease. Neurology, 76(16), 1389-1394. doi:10.1212/WNL.0b013e318216eb7b
7. Yue J et al. (2012). Huperzine A for mild cognitive impairment. Cochrane Database of Systematic Reviews, 12, CD008827. doi:10.1002/14651858.CD008827.pub2
8. Hao Z et al. (2009). Huperzine A for vascular dementia. Cochrane Database of Systematic Reviews, (2), CD007365. doi:10.1002/14651858.CD007365.pub2
9. Sun QQ et al. (1999). Huperzine-A capsules enhance memory and learning performance in 34 pairs of matched adolescent students. Acta Pharmacologica Sinica (Zhongguo Yao Li Xue Bao), 20(7), 601-603. PubMed 10678121
10. Qian BC et al. (1995). Pharmacokinetics of tablet huperzine A in six volunteers. Acta Pharmacologica Sinica (Zhongguo Yao Li Xue Bao), 16(5), 396-398. PubMed 8701751
11. Li YX et al. (2007). Pharmacokinetics of huperzine A following oral administration to human volunteers. European Journal of Drug Metabolism and Pharmacokinetics, 32(4), 183-187. doi:10.1007/BF03191002
12. Memorial Sloan Kettering Cancer Center (2022). Huperzia serrata: materiał dla specjalistów (mechanizm, działania niepożądane, interakcje), aktualizacja z 26 maja 2022 r. mskcc.org
13. Gill SS et al. (2009). Syncope and its consequences in patients with dementia receiving cholinesterase inhibitors: a population-based cohort study. Archives of Internal Medicine, 169(9), 867-873. doi:10.1001/archinternmed.2009.43
14. Boudreau DM et al. (2011). Concomitant use of cholinesterase inhibitors and anticholinergics: prevalence and outcomes. Journal of the American Geriatrics Society, 59(11), 2069-2076. doi:10.1111/j.1532-5415.2011.03654.x
15. de Heer JA, de Wit-Bos L (2024). Risicobeoordeling van kruidenpreparaten met Huperzia serrata [Ocena ryzyka preparatów z Huperzia serrata]. RIVM, raport 2024-0028. rivm.nl

Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety ani zdrowego stylu życia. W przypadku leczenia, ciąży lub karmienia piersią zasięgnij porady pracownika ochrony zdrowia.