NAC (N-acetylocysteina): rola, badane zastosowania i środki ostrożności

NAC, czyli N-acetylocysteina, to zmodyfikowana forma cysteiny, aminokwasu zawierającego siarkę. Ma dwa oblicza: jest lekiem stosowanym w szpitalach i sprzedawanym w aptekach, a także składnikiem suplementów diety. Przypisuje się jej wiele działań, często podsumowywanych słowem „detoks”. Ten artykuł porządkuje wiedzę: czym jest NAC, jakie ma zastosowania medyczne, co naprawdę pokazują badania, jakie dawki badano i jakie środki ostrożności są potrzebne.

Czym jest NAC?

N-acetylocysteina to cysteina, do której dodano grupę acetylową. Podobnie jak cysteina ma grupę tiolową, czyli bardzo reaktywny atom siarki, który odpowiada za większość jej aktywności.

Sama cysteina występuje w produktach bogatych w białko: drobiu, jajach, nabiale, nasionach słonecznika i roślinach strączkowych. Organizm potrafi również wytwarzać ją z innego aminokwasu, metioniny. Witamina B6 przyczynia się zresztą do prawidłowej syntezy cysteiny, co wyjaśniamy w naszym artykule o witaminie B6. Cysteina służy także do produkcji tauryny, innego związku zawierającego siarkę.

Jak działa NAC?

Po wchłonięciu NAC uwalnia cysteinę. Cysteina jest jednym z trzech elementów budujących glutation, obok glutaminianu i glicyny. Glutation to główna cząsteczka antyoksydacyjna wytwarzana przez nasze komórki. Gdy jego zapasy gwałtownie spadają, jak przy zatruciu paracetamolem, NAC pozwala je odbudować.

Ten mechanizm ma istotne ograniczenie. Przegląd z 2014 roku podkreśla, że działanie antyoksydacyjne NAC wymaga wcześniejszego niedoboru glutationu i sprawnych szlaków jego wytwarzania. U osoby z prawidłowymi zapasami nie wykazano, by dodatkowa podaż cokolwiek zmieniała. NAC działa również na śluz: jej grupa tiolowa rozrywa mostki chemiczne usztywniające wydzielinę oskrzelową.

Do czego służy NAC w medycynie?

Te zastosowania przedstawiamy jako kontekst. Dotyczą leków stosowanych w określonych dawkach i konkretnych warunkach medycznych, a nie suplementu diety.

Odtrutka przy zatruciu paracetamolem

W dużych dawkach paracetamol wyczerpuje glutation w wątrobie i wytwarza toksyczny metabolit. NAC jest standardowym leczeniem. W dużym amerykańskim badaniu obejmującym 2 540 pacjentów uszkodzenie wątroby wystąpiło u 6,1% pacjentów z grupy ryzyka, gdy podawanie NAC rozpoczynano w ciągu 10 godzin, wobec 26,4%, gdy podawano ją między 10. a 24. godziną. Podana w ciągu 8 godzin działała ochronnie niezależnie od początkowego stężenia paracetamolu we krwi, dlatego konieczna jest pilna pomoc medyczna. Przegląd Cochrane z 2018 roku ocenia badania randomizowane jako nieliczne i niskiej jakości, ale zaleca NAC wszystkim osobom z grupy ryzyka.

Lek mukolityczny

NAC stosuje się również do rozrzedzania wydzieliny oskrzelowej. W tym zastosowaniu maksymalna dopuszczona dawka przy długotrwałym leczeniu wynosi 600mg dziennie, jak przypomina przegląd bezpieczeństwa z 2021 roku.

Co pokazują badania kliniczne?

Poniższe wyniki pochodzą z badań naukowych, często prowadzonych u osób chorych. Opisują to, co zmierzono, a nie działanie, które można przypisać suplementowi.

Oskrzela i zimowe infekcje

Metaanaliza 13 badań obejmujących 4 155 pacjentów z przewlekłym zapaleniem oskrzeli lub POChP wykazała o 25% mniej zaostrzeń przy NAC. Gdy potwierdzono obturację oskrzeli, autorzy zalecają co najmniej 1 200mg dziennie. Największe badanie, przeprowadzone w Chinach u 1 006 pacjentów z POChP, sprawdzało 600mg dwa razy dziennie przez rok. Wynik: 1,16 zaostrzenia na pacjenta rocznie wobec 1,49 przy placebo. Badanie finansował producent NAC.

Badano także zimowe infekcje. U 262 osób, w większości starszych, 600mg dwa razy dziennie przez 6 miesięcy nie zapobiegło zakażeniu wirusem grypy. Jednak objawy wystąpiły tylko u 25% zakażonych przyjmujących NAC wobec 79% przy placebo. Ten wynik z badania z 1997 roku wymaga potwierdzenia.

Zachowania kompulsywne i uzależnienia

NAC oddziałuje na glutaminian, przekaźnik chemiczny w mózgu uczestniczący w kompulsjach. W 12-tygodniowym badaniu z udziałem 50 dorosłych z trichotillomanią, czyli kompulsywnym wyrywaniem włosów, wyraźna poprawa nastąpiła u 56% uczestników przyjmujących NAC (1 200–2 400mg dziennie) wobec 16% przy placebo. U 116 nastolatków uzależnionych od konopi ponad dwukrotnie zwiększyła szanse na ujemne wyniki badań moczu. Jednak u 302 dorosłych, przy tej samej dawce 1 200mg dwa razy dziennie, nie przyniosła żadnego efektu. Zaburzenia te wymagają opieki medycznej.

Czy NAC działa „detoksykująco”?

Nie w znaczeniu, w jakim używa tego słowa marketing. Wątroba nieustannie usuwa obce substancje, między innymi dzięki glutationowi. NAC pomaga odbudować glutation, gdy jego poziom gwałtownie spada, jak przy zatruciu paracetamolem, i ta rola odtrutki przyczyniła się do jej reputacji. Nic jednak nie wskazuje, by „oczyszczała” organizm zdrowej osoby. W Unii Europejskiej nie zatwierdzono zresztą żadnego oświadczenia zdrowotnego dla NAC.

Co dzieje się z NAC po połknięciu?

Ma niską biodostępność. U 10 ochotników, którzy przyjęli 600mg w różnych postaciach, tylko 6–10% dawki trafiło do krążenia w niezmienionej formie. Jej okres półtrwania w fazie eliminacji jest krótki i wynosi nieco ponad 2 godziny.

Jaka dawka NAC?

W badaniach stosowano od 600 do 2 400mg dziennie, najczęściej w dwóch dawkach po 600–1 200mg. Tabela podsumowuje główne badane schematy.

NAC występuje w kapsułkach, tabletkach i saszetkach. Aby zrozumieć te różne postacie farmaceutyczne, przeczytaj nasz osobny artykuł.

Działania niepożądane i środki ostrożności

Doustna NAC jest na ogół dobrze tolerowana. Przegląd 41 badań u pacjentów z chorobami układu oddechowego, przy dawkach 600–3 000mg dziennie, wykazał, że zaburzenia trawienia nie występowały częściej niż w grupach kontrolnych. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane dotyczą jednak przewodu pokarmowego.

• Azotany: u 11 ochotników bardzo duża dawka NAC (100mg/kg) nasiliła bóle głowy i rozszerzenie tętnic wywołane nitrogliceryną. Poinformuj o NAC, jeśli leczysz się z powodu dławicy piersiowej.
• Nowotwory: u myszy NAC przyspieszyła postęp raka płuca. Tego wyniku u zwierząt nie potwierdzono u ludzi, ale uzasadnia on konsultację z onkologiem w przypadku nowotworu lub wysokiego ryzyka, na przykład u palaczy.
• Ciąża, karmienie piersią, dzieci: NAC jako suplement nie była oceniana w tych sytuacjach. Zasięgnij porady lekarza.

Najczęstsze pytania

Kiedy przyjmować NAC: rano czy wieczorem?

Żadne badanie nie porównywało pory przyjmowania. W większości badań dawkę dzienną dzielono na dwie porcje, rano i wieczorem. Najważniejsze pozostaje przestrzeganie wskazanej dawki.

Jak długo można przyjmować NAC?

Codzienne przyjmowanie przez rok, w dawce 1 200mg dziennie, było dobrze tolerowane w badaniach nad POChP. Dla dłuższego okresu brakuje danych. Długotrwałe stosowanie, zwłaszcza w dużych dawkach, warto omówić ze specjalistą ochrony zdrowia.

NAC czy glutation: co wybrać?

Nie są zamiennikami. NAC dostarcza cysteinę potrzebną komórkom do wytwarzania własnego glutationu. Przy połykaniu glutationu pojawia się natomiast kwestia wchłaniania, którą szczegółowo opisuje nasz artykuł o glutationie.

Czy NAC służy wątrobie?

Jej jedyne ustalone zastosowanie dotyczące wątroby to odtrutka przy zatruciu paracetamolem, w szpitalu. Baza LiverTox instytutów NIH nie wiąże jej z żadnym uszkodzeniem wątroby, ale żadne badanie nie pokazuje, by poprawiała stan zdrowej wątroby. Rośliny tradycyjnie kojarzone z wątrobą przedstawia nasz artykuł o ostropeście plamistym.

Czy NAC jest lekiem?

Występuje w obu kategoriach. We Francji acetylocysteina jest lekiem mukolitycznym sprzedawanym w aptekach i odtrutką stosowaną w szpitalach. Jest też sprzedawana jako suplement diety, na przykład NAC 600mg od Hexagon® (600mg w kapsułce). Tylko lek może deklarować działanie terapeutyczne.

Dlaczego NAC pachnie jak zgniłe jajko?

Jej grupa tiolowa zawiera siarkę, podobnie jak związki odpowiadające za zapach zgniłych jaj. Lekki siarkowy zapach jest więc dla tej cząsteczki typowy i sam w sobie nie jest powodem do niepokoju.

Wnioski

NAC ma ważną rolę w medycynie: jest standardową odtrutką przy zatruciu paracetamolem i lekiem mukolitycznym. Poza tymi zastosowaniami najmocniejsze badania dotyczą POChP, z mniejszą liczbą zaostrzeń przy 1 200mg dziennie. Kierunki badań w psychiatrii pozostają obiecujące, ale wyniki są nierówne, a idea „detoksu” z NAC u zdrowej osoby nie opiera się na żadnych dowodach. NAC słabo się wchłania, lecz jest dobrze tolerowana; nie jest jednak obojętna dla każdego: porozmawiaj z lekarzem, jeśli przyjmujesz leki lub masz chorobę nowotworową w wywiadzie.

Źródła

1. Smilkstein MJ et al. (1988). Efficacy of oral N-acetylcysteine in the treatment of acetaminophen overdose. Analysis of the national multicenter study (1976 to 1985). New England Journal of Medicine, 319(24), 1557-1562. doi:10.1056/NEJM198812153192401
2. Chiew AL et al. (2018). Interventions for paracetamol (acetaminophen) overdose. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2, CD003328. doi:10.1002/14651858.CD003328.pub3
3. Rushworth GF, Megson IL (2014). Existing and potential therapeutic uses for N-acetylcysteine: the need for conversion to intracellular glutathione for antioxidant benefits. Pharmacology & Therapeutics, 141(2), 150-159. doi:10.1016/j.pharmthera.2013.09.006
4. Calverley P, Rogliani P, Papi A (2021). Safety of N-Acetylcysteine at High Doses in Chronic Respiratory Diseases: A Review. Drug Safety, 44(3), 273-290. doi:10.1007/s40264-020-01026-y
5. Cazzola M et al. (2015). Influence of N-acetylcysteine on chronic bronchitis or COPD exacerbations: a meta-analysis. European Respiratory Review, 24(137), 451-461. doi:10.1183/16000617.00002215
6. Zheng JP et al. (2014). Twice daily N-acetylcysteine 600 mg for exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease (PANTHEON): a randomised, double-blind placebo-controlled trial. The Lancet Respiratory Medicine, 2(3), 187-194. doi:10.1016/S2213-2600(13)70286-8
7. De Flora S, Grassi C, Carati L (1997). Attenuation of influenza-like symptomatology and improvement of cell-mediated immunity with long-term N-acetylcysteine treatment. European Respiratory Journal, 10(7), 1535-1541. doi:10.1183/09031936.97.10071535
8. Grant JE, Odlaug BL, Kim SW (2009). N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania: a double-blind, placebo-controlled study. Archives of General Psychiatry, 66(7), 756-763. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2009.60
9. Gray KM et al. (2012). A double-blind randomized controlled trial of N-acetylcysteine in cannabis-dependent adolescents. American Journal of Psychiatry, 169(8), 805-812. doi:10.1176/appi.ajp.2012.12010055
10. Gray KM et al. (2017). A randomized placebo-controlled trial of N-acetylcysteine for cannabis use disorder in adults. Drug and Alcohol Dependence, 177, 249-257. doi:10.1016/j.drugalcdep.2017.04.020
11. Borgström L, Kågedal B, Paulsen O (1986). Pharmacokinetics of N-acetylcysteine in man. European Journal of Clinical Pharmacology, 31(2), 217-222. doi:10.1007/BF00606662
12. Iversen HK (1992). N-acetylcysteine enhances nitroglycerin-induced headache and cranial arterial responses. Clinical Pharmacology & Therapeutics, 52(2), 125-133. doi:10.1038/clpt.1992.121
13. Sayin VI et al. (2014). Antioxidants accelerate lung cancer progression in mice. Science Translational Medicine, 6(221), 221ra15. doi:10.1126/scitranslmed.3007653
14. LiverTox (regularnie aktualizowana). Acetylcysteine. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. PubMed 31643720

Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety ani zdrowego stylu życia. Jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży lub karmisz piersią, skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia.