Lactobacillus reuteri: szczepy, badania i możliwe efekty

Lactobacillus reuteri jest jednym z najlepiej przebadanych probiotyków: kolki niemowlęce, kości, żołądek, dziąsła… Pod tą nazwą kryją się jednak bardzo różne szczepy, a wynik uzyskany dla jednego nie dotyczy pozostałych. Opisujemy, co naprawdę pokazują badania poszczególnych szczepów, z uwzględnieniem stosowanych dawek, wyników negatywnych, bezpieczeństwa i tego, co pozwalają stwierdzić przepisy europejskie.

Czym jest Lactobacillus reuteri?

To bakteria kwasu mlekowego naturalnie żyjąca w jelitach ludzi i wielu zwierząt. Należy do gatunków wykorzystywanych jako probiotyki, czyli żywe mikroorganizmy badane pod kątem korzyści zdrowotnych przy spożyciu w wystarczającej ilości.

W 2020 r. międzynarodowy zespół zrewidował klasyfikację rodzaju Lactobacillus, który przy 261 gatunkach stał się zbyt zróżnicowany. Na podstawie całych genomów podzielono go na 25 rodzajów. Lactobacillus reuteri stał się w ten sposób Limosilactobacillus reuteri. Stara nazwa pozostaje bardzo popularna na etykietach i w wyszukiwarkach: chodzi o ten sam gatunek.

Dlaczego szczep ma kluczowe znaczenie?

Gatunek bakterii obejmuje wiele szczepów o różnych genomach i właściwościach, podobnie jak rasy w obrębie gatunku zwierzęcia. Każdy badany szczep ma własne oznaczenie z liter i cyfr: w przypadku L. reuteri to DSM 17938, ATCC PTA 6475, ATCC PTA 5289 lub NCIMB 30242.

Przegląd systematyczny 228 badań potwierdził w 2018 r., że skuteczność probiotyku zależy zarówno od szczepu , jak i ocenianej sytuacji. Szczep skuteczny w jednym kontekście może nie działać w innym, a dwa szczepy tego samego gatunku mogą dawać różne wyniki. Obejmowanie „wszystkich L. reuteri” jedną obietnicą nie ma więc sensu.

Kolki niemowlęce: najmocniejszy zestaw danych

DSM 17938 to szczep najczęściej badany u niemowląt. Metaanaliza danych indywidualnych zebrała 4 badania z podwójnie ślepą próbą, obejmujące 345 dzieci z kolkami. Po 21 dniach grupa probiotyku płakała lub marudziła średnio o 25 minut dziennie mniej niż grupa placebo. Efekt był wyraźny u dzieci karmionych piersią, ale nieistotny u otrzymujących mleko modyfikowane z powodu niewystarczających danych. Kilku autorów zgłosiło związki z producentem szczepu poza tym badaniem.

Obraz nie jest jednolity. W australijskim badaniu ambulatoryjnym 167 niemowląt z kolkami, karmionych piersią lub nie, 100 milionów CFU dziennie przez miesiąc nie przyniosło korzyści: po miesiącu dzieci z grupy probiotyku płakały lub marudziły nawet o 49 minut dziennie dłużej, szczególnie te karmione mlekiem modyfikowanym.

Podawanie probiotyku od urodzenia w celu zapobiegania kolkom jest jeszcze słabiej udokumentowane. Przegląd Cochrane 6 badań (1 886 noworodków) nie znalazł wyraźnego dowodu zmniejszenia częstości kolek, przy niskiej pewności wyników. Czas płaczu był krótszy, o 44 minuty dziennie w badaniach L. reuteri, ale wyniki te są bardzo niejednorodne.

Utrata masy kostnej: jedno badanie pozytywne, jedno negatywne

Szczep ATCC PTA 6475 oceniano pod kątem kości. W Szwecji 90 kobiet w wieku 75–80 lat z niską gęstością kości otrzymywało 10 miliardów CFU dziennie lub placebo przez rok. Spadek gęstości w kości piszczelowej wyniósł około 0,8% przy probiotyku i 1,9% przy placebo, czyli różnica wyniosła około 1 punktu procentowego. Pozostałe pomiary kości zmieniały się w tym samym kierunku, ale bez osiągnięcia istotności.

Ten sam zespół chciał potwierdzić wynik. U 239 kobiet w wieku 50–60 lat we wczesnej menopauzie 1 lub 10 miliardów CFU dziennie przez dwa lata nie wpłynęło ani na utratę masy kostnej, ani na wskaźniki przebudowy kości. Badanie częściowo sfinansował producent szczepu.

Zatwierdzone oświadczenia dotyczące kości odnoszą się do składników odżywczych: „Wapń jest potrzebny do utrzymania zdrowych kości”, „Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości”, „Magnez pomaga w utrzymaniu zdrowych kości”. Formy ostatniego składnika opisujemy w porównaniu form magnezu.

Helicobacter pylori: badany jako dodatek do leczenia, bez zastępowania go

Helicobacter pylori jest bakterią żołądkową, której eradykacja opiera się na połączeniu antybiotyków przepisanych przez lekarza. Probiotyki badano jako dodatek do tego leczenia. Metaanaliza 11 randomizowanych badań obejmujących 724 pacjentów wykazała nieco wyższy odsetek eradykacji po dodaniu pałeczek kwasu mlekowego (ryzyko względne 1,16). W podgrupie L. reuteri ryzyko względne wyniosło 1,18, podczas gdy badany szczep L. rhamnosus nie wypadł lepiej od kontroli. Rzadziej występowały też zaburzenia smaku związane z leczeniem.

Korzyść pozostaje niewielka, a szczepy, dawki i czas różniły się między badaniami. Probiotyk w żadnym wypadku nie zastępuje antybiotyków.

Zapalenie przyzębia: niewielki i krótkotrwały efekt w badaniach

W zapaleniu przyzębia, czyli stanie zapalnym tkanek podtrzymujących zęby, po dokładnym oczyszczaniu zębów oceniano pastylki łączące DSM 17938 i ATCC PTA 5289. W badaniu z udziałem 30 pacjentów jedna pastylka rano i wieczorem przez 12 tygodni, zawierająca 100 milionów CFU każdego szczepu, zmniejszyła głębokość średnich i głębokich kieszonek przyzębnych bardziej niż placebo. Badanie częściowo sfinansował producent.

Metaanaliza 11 badań potwierdza niewielką korzyść: głębokość kieszonek mniejsza o około 0,6 mm po 3 tygodniach i 0,4 mm po 3 miesiącach — efekt uznany przez autorów za krótkotrwały. Tutaj bakterię badano w kontakcie z dziąsłami: pastylka do ssania nie odpowiada połykanej kapsułce, co wyjaśniamy w artykule o kapsułkach, tabletkach i innych postaciach.

Cholesterol: trop dotyczący konkretnego szczepu

Metaanaliza 6 badań (512 uczestników, 4 szczepy) zaobserwowała średni spadek cholesterolu całkowitego o 0,26 mmol/L, bez ogólnego wpływu na LDL, HDL, triglicerydy, ciśnienie czy glikemię. Tylko szczep NCIMB 30242 obniżył jednocześnie cholesterol całkowity i LDL. Inne składniki również badano pod kątem lipidów we krwi, na przykład berberynę, którą przedstawiamy w artykule o berberynie.

Jakie dawki Lactobacillus reuteri stosowano w badaniach?

Dawki wyraża się w CFU, czyli jednostkach tworzących kolonie — żywych bakteriach zdolnych do namnażania. Różnią się nawet 100-krotnie zależnie od szczepu i badanego zagadnienia.

Czy Lactobacillus reuteri jest niebezpieczny?

W przytoczonych badaniach działania niepożądane nie występowały częściej niż przy placebo. Zakażenia wywołane pałeczkami kwasu mlekowego pozostają rzadkie: przegląd przypadków opublikowanych w latach 2019–2021 znalazł 48, z których tylko jeden dotyczył L. reuteri. Dotykały głównie osób z cukrzycą lub obniżoną odpornością, mających czynniki ryzyka, takie jak sztuczna zastawka serca lub niedawne leczenie stomatologiczne.

Wcześniaki to szczególny przypadek. Po śmierci wcześniaka amerykańska agencja leków FDA ostrzegła w 2023 r., że probiotyki podawane hospitalizowanym wcześniakom stwarzają ryzyko ciężkich, czasem śmiertelnych zakażeń. Przed zastosowaniem jakiegokolwiek probiotyku przy obniżonej odporności, ciężkiej chorobie, cewniku centralnym lub u noworodka zasięgnij porady lekarza.

Co mówią przepisy europejskie?

W Unii Europejskiej nie zatwierdzono żadnego oświadczenia zdrowotnego dla probiotyku. Komisja uważa nawet samo słowo „probiotyk” za domyślne oświadczenie zdrowotne. Jedyne oświadczenie związane z żywymi bakteriami dotyczy kultur jogurtowych i trawienia laktozy, a nie L. reuteri. Suplement zawierający L. reuteri nie może więc przypisywać mu działania: opisane badania należą do nauki, nie są obietnicą efektu produktu.

Najczęstsze pytania

Jak czytać nazwę szczepu?

Litery DSM, ATCC lub NCIMB oznaczają kolekcję kultur przechowującą szczep w Niemczech, USA lub Wielkiej Brytanii, a po nich następuje numer. Bez tego oznaczenia na etykiecie nie da się powiązać produktu z konkretnym badaniem.

W jakich produktach występuje L. reuteri?

Nie jest klasyczną kulturą jogurtową: jogurt wytwarza się ze Streptococcus thermophilus i Lactobacillus bulgaricus. Występuje przede wszystkim w jelitach ludzi i zwierząt. Niektóre fermentowane produkty mleczne są jednak wzbogacane w określone szczepy.

Czy Lactobacillus reuteri odchudza?

Żadne z opisanych tu badań nie dotyczyło masy ciała: nie ma podstaw, by stwierdzać, że powoduje odchudzanie. W kwestii ochoty na słodycze badano inne możliwości, takie jak gymnema opisana w artykule o gymnemie i ochocie na słodycze.

Czy można podawać L. reuteri niemowlęciu?

W badaniach kolek stosowano krople dawkowane dla niemowląt, a nie kapsułki dla dorosłych. Przed podaniem zasięgnij porady pediatry i nigdy nie podawaj wcześniakowi bez nadzoru medycznego.

Jak długo należy go przyjmować?

Badania trwały od 3 tygodni w przypadku kolek do 12 tygodni dla dziąseł i do 2 lat dla kości. Nie ma uniwersalnego czasu stosowania: zależy od szczepu i badanego zagadnienia.

Czy domowe jogurty z L. reuteri mają potwierdzone działanie?

Tych popularnych w internecie preparatów nie oceniano w przytoczonych badaniach. Nie wiadomo, jaki szczep jest rzeczywiście obecny ani ile zawierają żywych bakterii, a higiena produkcji nie jest kontrolowana.

L. reuteri czy L. rhamnosus: który wybrać?

Pytanie dotyczy szczepu, a nie gatunku. W metaanalizie Helicobacter pylori szczepy L. reuteri poprawiły eradykację, a oceniany szczep L. rhamnosus nie. W innym zagadnieniu kolejność mogłaby się odwrócić.

Podsumowanie

Lactobacillus reuteri nie jest jednym probiotykiem, lecz rodziną szczepów o niejednolitych wynikach. DSM 17938 ma najmocniejsze dane u niemowląt karmionych piersią i cierpiących na kolki; wpływ na kości, żołądek, dziąsła lub cholesterol pozostaje niewielki, krótkotrwały lub sprzeczny. Zanim wyciągniesz wniosek z badania, sprawdź szczep, dawkę, populację i czas. Pamiętaj też, że w Unii Europejskiej nie zatwierdzono żadnego oświadczenia zdrowotnego dla probiotyków.

Źródła

1. Zheng J et al. (2020). A taxonomic note on the genus Lactobacillus: Description of 23 novel genera, emended description of the genus Lactobacillus Beijerinck 1901, and union of Lactobacillaceae and Leuconostocaceae. Int J Syst Evol Microbiol, 70(4), 2782-2858. doi:10.1099/ijsem.0.004107
2. McFarland LV, Evans CT, Goldstein EJC (2018). Strain-Specificity and Disease-Specificity of Probiotic Efficacy: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Med, 5, 124. doi:10.3389/fmed.2018.00124
3. Sung V et al. (2018). Lactobacillus reuteri to Treat Infant Colic: A Meta-analysis. Pediatrics, 141(1), e20171811. doi:10.1542/peds.2017-1811
4. Sung V et al. (2014). Treating infant colic with the probiotic Lactobacillus reuteri: double blind, placebo controlled randomised trial. BMJ, 348, g2107. doi:10.1136/bmj.g2107
5. Ong TG et al. (2019). Probiotics to prevent infantile colic. Cochrane Database Syst Rev, 3, CD012473. doi:10.1002/14651858.CD012473.pub2
6. Nilsson AG et al. (2018). Lactobacillus reuteri reduces bone loss in older women with low bone mineral density: a randomized, placebo-controlled, double-blind, clinical trial. J Intern Med, 284(3), 307-317. doi:10.1111/joim.12805
7. Gregori G et al. (2024). Limosilactobacillus reuteri 6475 and Prevention of Early Postmenopausal Bone Loss: A Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open, 7(6), e2415455. doi:10.1001/jamanetworkopen.2024.15455
8. Yu M et al. (2019). Efficacy of Lactobacillus-supplemented triple therapy for H. pylori eradication: A meta-analysis of randomized controlled trials. PLoS One, 14(10), e0223309. doi:10.1371/journal.pone.0223309
9. Teughels W et al. (2013). Clinical and microbiological effects of Lactobacillus reuteri probiotics in the treatment of chronic periodontitis: a randomized placebo-controlled study. J Clin Periodontol, 40(11), 1025-1035. doi:10.1111/jcpe.12155
10. Song D, Liu XR (2020). Role of probiotics containing Lactobacillus reuteri in adjunct to scaling and root planing for management of patients with chronic periodontitis: a meta-analysis. Eur Rev Med Pharmacol Sci, 24(8), 4495-4505. doi:10.26355/eurrev_202004_21032
11. Liu J et al. (2023). Limosilactobacillus reuteri consumption significantly reduces the total cholesterol concentration without affecting other cardiovascular disease risk factors in adults: A systematic review and meta-analysis. Nutr Res, 117, 1-14. doi:10.1016/j.nutres.2023.06.004
12. Rossi F et al. (2022). Lactobacilli Infection Case Reports in the Last Three Years and Safety Implications. Nutrients, 14(6), 1178. doi:10.3390/nu14061178
13. U.S. Food and Drug Administration (2023). Risk of Invasive Disease in Preterm Infants Given Probiotics Formulated to Contain Live Bacteria or Yeast. 29 września 2023 r. fda.gov
14. Glanville J et al. (2015). A review of the systematic review process and its applicability for use in evaluating evidence for health claims on probiotic foods in the European Union. Nutr J, 14, 16. doi:10.1186/s12937-015-0004-5

Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety ani zdrowego stylu życia. W razie przyjmowania leków, ciąży lub karmienia piersią skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia.