W marcu 2024 roku Europejska Agencja Leków (EMA) zaktualizowała ocenę różeńca górskiego, rośliny często wyszukiwanej we Francji w związku ze zmęczeniem i stresem. Wniosek jest wyważony: uznane tradycyjne zastosowanie, ale niewystarczające dowody skuteczności klinicznej. Oto co rzeczywiście mierzono w badaniach, po jakim czasie i jakie środki ostrożności warto znać.
Najważniejsze informacje
- Różeniec górski (Rhodiola rosea) rośnie w zimnych górach; jego ekstrakty często standaryzuje się na rozawiny i salidrozyd, ich charakterystyczne związki.
- EMA uznaje tradycyjne zastosowanie leków z różeńcem (144–400mg ekstraktu dziennie), lecz uważa dowody kliniczne za niewystarczające.
- Badania nad zmęczeniem związanym ze stresem są małe, krótkie i sprzeczne; dla rośliny nie dopuszczono żadnego oświadczenia zdrowotnego.
- Zgłaszane działania: ból głowy, dolegliwości trawienne, bezsenność. Ostrożność przy lekach przeciwdepresyjnych; stosowanie niewskazane w ciąży, podczas karmienia piersią i przed 18. rokiem życia.
Czym jest różeniec górski?
Różeniec górski (Rhodiola rosea) to bylina z rodziny gruboszowatych. Rośnie w górach i zimnych regionach półkuli północnej. Nazywany „złotym korzeniem” lub „arktycznym korzeniem”, zawdzięcza nazwę Rhodiola różanemu zapachowi świeżo przeciętego korzenia.
Wykorzystuje się kłącze (podziemną łodygę) i korzenie. W Szwecji suche ekstrakty stosuje się jako leki od 1987 roku.
Rozawiny i salidrozyd: co zawiera korzeń?
Najczęściej oznaczane związki to rozawiny, służące jako marker odróżniający Rhodiola rosea od pokrewnych gatunków, oraz salidrozyd, obecny także u innych różeńców. Zawartość zależy od pochodzenia rośliny i rozpuszczalnika: etanol 70% lepiej ekstrahuje rozawiny, a etanol 40% — więcej salidrozydu. W kilku badaniach stosowano ekstrakty standaryzowane na około 3% rozawiny i 1–2,5% salidrozydu.
„Adaptogen”: co oznacza to słowo?
Termin adaptogen zaproponował w 1947 roku radziecki badacz N. V. Lazarev dla substancji mającej zwiększać „nieswoistą” odporność organizmu na stres. W 2008 roku komitet roślinnych produktów leczniczych EMA stwierdził, że termin nie jest przyjęty w terminologii farmakologicznej i klinicznej Unii Europejskiej. Dopuszcza go do oceny zastosowania tradycyjnego, a nie do zatwierdzania leku: „adaptogen” opisuje tradycję, a nie udowodnione działanie.
Co mówi Europejska Agencja Leków?
EMA przyjęła monografię korzenia różeńca w 2012 roku i zaktualizowała ją w marcu 2024 roku. Klasyfikuje go jako tradycyjny roślinny produkt leczniczy z zapisem: „Traditional herbal medicinal product for the relief of symptoms of stress, such as fatigue and exhaustion” (tradycyjny roślinny produkt leczniczy łagodzący objawy stresu, takie jak zmęczenie i wyczerpanie — tłumaczenie). Status ten opiera się na co najmniej 30 latach stosowania, a nie na rozstrzygających badaniach.
Przewidziane dawkowanie u dorosłych to 144–200mg suchego ekstraktu na dawkę, raz lub dwa razy dziennie. EMA odmówiła statusu „ugruntowanego zastosowania”, opartego na wykazanej skuteczności, ponieważ opublikowane badania mają istotne wady. Męczennica, inna roślina o uznanym zastosowaniu tradycyjnym, ma taki sam status.
Monografia dotyczy leków: dla różeńca w suplementach diety nie dopuszczono żadnego oświadczenia zdrowotnego. W zakresie zmęczenia istnieją wyłącznie oświadczenia dotyczące składników odżywczych, takie jak „Magnez przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia” lub „Witamina B6 przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia”, dla produktu będącego co najmniej ich źródłem (zobacz postacie magnezu i zapotrzebowanie na witaminę B6).
Różeniec, zmęczenie i stres: co pokazują badania?
Badań jest wiele, ale są małe, często stare i sprzeczne. Oto najważniejsze, w większości opisane w raporcie EMA.
| Uczestnicy (rok) | Dawka i czas | Porównanie | Wynik |
|---|---|---|---|
| 56 lekarzy na dyżurze (2000) | 170mg/dobę, 2 tygodnie | Placebo | Mniejsze zmęczenie psychiczne, testy niezwalidowane |
| 161 podchorążych (2003) | 370 lub 555mg, jedna dawka | Placebo | Poprawa wskaźnika zmęczenia, testy niezwalidowane |
| 60 dorosłych wyczerpanych stresem (2009) | 576mg/dobę, 4 tygodnie | Placebo | Niewielka przewaga w zakresie wyczerpania |
| 48 studentów pielęgniarstwa (2014) | 364–546mg/dobę, 6 tygodni | Placebo | Większe zmęczenie przy różeńcu |
| 100 zmęczonych dorosłych (2017) | 400mg/dobę, 8 tygodni | Brak | Poprawa, brak możliwości oceny efektu placebo |
W szwedzkim badaniu z 2009 roku obie grupy poprawiły się w ciągu 28 dni, co wskazuje na wyraźny efekt placebo . Różeniec wypadał nieco lepiej w skali wyczerpania (wynik spadł z 4,27 do 4,01 wobec 4,33 do 4,26 przy placebo) i w części testów uwagi. Z kolei kanadyjskie badanie finansowane ze środków publicznych wykazało większe zmęczenie przy różeńcu; liczba uczestników była niższa od planowanych 64.
Wnioski z przeglądów
Przegląd systematyczny z 2012 roku uwzględnił 11 badań: 2 z 6 stwierdzały wpływ na zmęczenie fizyczne, a 3 z 5 na psychiczne, ale wszystkie miały wysokie lub niemożliwe do oceny ryzyko błędu systematycznego. NCCIH, amerykański instytut zdrowia komplementarnego, ocenia jakość większości badań u ludzi jako niską lub umiarkowaną. Międzynarodowe zalecenia psychiatryczne z 2022 roku nie rekomendują różeńca w zaburzeniach nastroju. Inne możliwości porównujemy w artykule składniki przeciw stresowi pod lupą badań.
A co z wydolnością fizyczną i sprawnością umysłową?
Metaanaliza z 2025 roku połączyła 26 badań z udziałem 668 zdrowych ochotników, mających średnio 22 lata i stosujących suplementację przez średnio 33 dni. Różeniec poprawiał maksymalny pobór tlenu i czas wysiłku do wyczerpania, ale efekty były niewielkie, a badania zróżnicowane. Dane o sprawności umysłowej opierają się głównie na starszych badaniach z tabeli, których testy EMA uznała za niezwalidowane. Lepiej udokumentowane metody opisujemy w artykule skuteczne sposoby dbania o pamięć.
Różeniec: działanie natychmiastowe czy po pewnym czasie?
Nie wykazano działania natychmiastowego. Oprócz badania z jednorazową dawką u podchorążych (zobacz tabelę) badanie z udziałem 24 młodych ochotników testowało 200mg przyjęte godzinę przed próbą wytrzymałościową: wysiłek trwał średnio o 24 sekundy dłużej (z 16,8 do 17,2 minuty), bez dodatkowej poprawy po czterech tygodniach stosowania.
W zmęczeniu związanym ze stresem badania kontrolowane mierzyły wyniki po 2–6 tygodniach. Badania bez placebo opisują poprawę już od pierwszego tygodnia, której nie da się odróżnić od efektu placebo. Monografia europejska wyznacza punkt odniesienia: jeśli objawy utrzymują się ponad dwa tygodnie, trzeba skonsultować się z lekarzem.
Jakie działania niepożądane?
W badaniach trwających kilka tygodni różeniec jest zwykle dobrze tolerowany. Monografia europejska wymienia ból głowy, nudności, ból brzucha, biegunkę i reakcje skórne o nieznanej częstości; NCCIH dodaje zawroty głowy, bezsenność i suchość w ustach. 26 zgłoszeń odnotowanych w 2021 roku w europejskiej bazie nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii dotyczyło głównie objawów neurologicznych (ból głowy, nerwowość, bezsenność) i trawiennych.
Przeciwwskazania: kto powinien unikać różeńca?
Monografia nie wskazuje klinicznie istotnych interakcji, a jako jedyne przeciwwskazanie podaje alergię na roślinę. EMA odradza jednak stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią z powodu braku danych oraz przed 18. rokiem życia. Pozostałe środki ostrożności:
- Leki przeciwdepresyjne : w badaniach in vitro ekstrakty hamują monoaminooksydazy, enzymy będące celem niektórych leków przeciwdepresyjnych. U 68-letniej kobiety przyjmującej paroksetynę wystąpiły pobudzenie i drżenia, interpretowane jako zespół serotoninowy; inne zgłoszenia dotyczą sertraliny.
- Choroba afektywna dwubiegunowa : epizod o charakterze maniakalnym opisano u 58-letniego mężczyzny bez wcześniejszego leczenia psychiatrycznego, przyjmującego trzykrotność zalecanej dawki wraz z innymi suplementami; bezpieczeństwa u osób podatnych na chorobę afektywną dwubiegunową nie ustalono.
- Ciśnienie i glikemia : u 13 ochotników różeniec zmniejszył o 21% przemianę losartanu, leku przeciwnadciśnieniowego, a NCCIH sygnalizuje interakcje z tym lekiem. U myszy z cukrzycą ekstrakt obniżył glikemię; brakuje danych u ludzi.
Jeśli leczysz depresję, nadciśnienie lub cukrzycę, zasięgnij porady lekarza lub farmaceuty.
Czy różeniec jest niebezpieczny dla wątroby?
Dostępne dane na to nie wskazują, ale brak sygnału nie jest dowodem bezpieczeństwa. Baza LiverTox amerykańskich instytutów zdrowia, stanowiąca źródło informacji o uszkodzeniach wątroby wywołanych lekami lub roślinami, nie ma osobnego opracowania o różeńcu. Wymienia go tylko jako składnik produktów wieloskładnikowych, nie przypisując mu odpowiedzialności: podejrzenia dotyczą tam innych składników, takich jak ekstrakt zielonej herbaty.
Raport EMA opisuje przypadek żółtaczki u osoby łączącej różeniec, duloksetynę i sertralinę, bez możliwości ustalenia udziału poszczególnych produktów. Agencja nie wskazuje szczególnych obaw; udokumentowano natomiast uszkodzenia wątroby przy ashwagandzie. Żółtaczka, ciemny mocz lub nietypowy świąd wymagają odstawienia produktu i konsultacji.
Czy produkty rzeczywiście zawierają różeniec?
Nie zawsze. Spośród około czterdziestu produktów sprzedawanych w Europie jako Rhodiola rosea mniej więcej jeden na pięć nie zawierał rozawiny; około 80% pozostałych zawierało jej mniej niż zarejestrowane leki i wyglądało na domieszkowane innymi gatunkami. Analiza DNA 14 produktów z Wielkiej Brytanii wykryła różeniec w 10, lecz tylko 5 odpowiadało Rhodiola rosea, a reszta gatunkom pokrewnym. Na etykiecie szukaj przynajmniej nazwy łacińskiej, użytej części rośliny, ilości ekstraktu i zawartości rozawiny: sam salidrozyd nie potwierdza gatunku.
Różeniec czy ashwagandha: czym się różnią?
Często przedstawiane jako zamienne „adaptogeny”, rośliny te różnią się w kilku aspektach.
| Kryterium | Różeniec | Ashwagandha |
|---|---|---|
| Rodzina botaniczna | Gruboszowate | Psiankowate |
| Oznaczane związki | Rozawiny, salidrozyd | Witanolidy |
| Monografia EMA | Tak, zastosowanie tradycyjne | Nie (publiczne stanowisko, 2013) |
| Główne obszary badań | Zmęczenie, wydolność | Odczuwany stres, sen |
| Sygnały dotyczące bezpieczeństwa | Głównie łagodne działania, interakcje | Wątroba, tarczyca, restrykcyjna opinia ANSES |
Nie znaleźliśmy żadnego badania porównującego obie rośliny stosowane samodzielnie, a żadna nie ma dopuszczonego oświadczenia. Wybór zależy przede wszystkim od właściwych im środków ostrożności: leków przeciwdepresyjnych lub choroby afektywnej dwubiegunowej przy różeńcu, wątroby lub tarczycy przy ashwagandzie. Szczegóły opisujemy w artykule poświęconym ashwagandzie.
Najczęstsze pytania
Czy różeniec przyjmować rano czy wieczorem?
Żadne badanie nie porównywało pór przyjmowania. W badaniu kanadyjskim dwie kapsułki przyjmowano po obudzeniu, a trzecią można było przyjąć w ciągu czterech godzin. Ponieważ wśród zgłaszanych objawów jest bezsenność, wieczorna pora wydaje się mało logiczna. Zobacz też informacje o śnie i melatoninie.
Czy różeniec obniża kortyzol?
W szwedzkim badaniu z 2009 roku z udziałem 60 osób odpowiedź kortyzolu po obudzeniu zmniejszyła się bardziej przy różeńcu niż przy placebo. Wynik pojedynczego małego badania nie pozwala mówić o działaniu „antykortyzolowym”, a żaden suplement nie może deklarować takiego efektu.
Jak długo można go przyjmować?
Badania opisane przez EMA trwały najwyżej 12 tygodni, a według NCCIH różeniec „może być bezpieczny” w tym okresie. Dla dłuższego stosowania brakuje danych; utrzymujące się zmęczenie powinno skłonić do konsultacji, a nie do zwiększania dawki.
Kapsułka, nalewka czy napar: którą postać wybrać?
Monografia europejska obejmuje wyłącznie suchy ekstrakt etanolowy (67–70%) w postaci stałej. Napar i nalewka alkoholowa mają dawne tradycyjne zastosowania, słabo zbadane, z dawkami, których nie można bezpośrednio przeliczać. Postacie porównujemy w przewodniku po kapsułkach twardych, miękkich i tabletkach.
Czy różeniec można łączyć z szafranem lub magnezem?
Takie połączenia, częste w sprzedaży, oceniano rzadko. Mieszanka nie musi sumować działania, ale sumuje środki ostrożności: pokaż skład farmaceucie, jeśli przyjmujesz leki.
Czy różeniec odchudza?
Żadne z cytowanych tutaj badań i przeglądów nie mierzyło utraty masy ciała i nie dopuszczono oświadczenia w tym zakresie. Nic nie uzasadnia wybierania różeńca w celu odchudzania.
Podsumowanie
Różeniec górski to roślina o długiej historii stosowania i słabych dowodach. Tradycyjne zastosowanie w objawach stresu uznano dla leków, ale badania nad zmęczeniem pozostają małe i sprzeczne, a dla suplementów nie dopuszczono żadnego oświadczenia. Krótkoterminowa tolerancja wydaje się dobra, jednak istnieją konkretne środki ostrożności, a jakość produktów jest nierówna. Zmęczenie trwające kilka tygodni wymaga przede wszystkim konsultacji lekarskiej.
Źródła
- Europejska Agencja Leków, HMPC (2024). Rhodiola rosea L., rhizoma et radix: European Union herbal monograph, Revision 1 (EMA/HMPC/24177/2023) oraz Assessment report, Revision 1 (EMA/HMPC/24186/2023). ema.europa.eu
- Europejska Agencja Leków, HMPC (2008). Reflection paper on the adaptogenic concept. EMEA/HMPC/102655/2007. ema.europa.eu
- Europejska Agencja Leków, HMPC (2013). Withaniae somniferae radix: public statement (EMA/HMPC/681519/2012). ema.europa.eu
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności (skrócony opis aktu). Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, L 136, 1–40. eur-lex.europa.eu
- Ishaque S et al. (2012). Rhodiola rosea for physical and mental fatigue: a systematic review. BMC Complementary and Alternative Medicine, 12, 70. doi:10.1186/1472-6882-12-70
- Olsson EM, von Schéele B, Panossian AG (2009). Randomizowane, podwójnie zaślepione badanie ekstraktu standaryzowanego z korzenia Rhodiola rosea kontrolowane placebo u osób ze zmęczeniem związanym ze stresem [opis badania]. Planta Medica, 75(2), 105–112. doi:10.1055/s-0028-1088346
- Punja S et al. (2014). Rhodiola rosea for mental and physical fatigue in nursing students: a randomized controlled trial. PLoS One, 9(9), e108416. doi:10.1371/journal.pone.0108416
- Wang X et al. (2025). The effect of Rhodiola rosea supplementation on endurance performance and related biomarkers: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Nutrition, 12, 1645346. doi:10.3389/fnut.2025.1645346
- Sarris J et al. (2022). Clinician guidelines for the treatment of psychiatric disorders with nutraceuticals and phytoceuticals: The World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) and Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) Taskforce. The World Journal of Biological Psychiatry, 23(6), 424-455. doi:10.1080/15622975.2021.2013041
- Whig R, Leo RJ (2022). Mania associated with Rhodiola rosea: an adaptogen with antidepressant effects. The Primary Care Companion for CNS Disorders, 24(2), 21cr02980. doi:10.4088/PCC.21cr02980
- NCCIH (2025). Rhodiola: Usefulness and Safety. National Center for Complementary and Integrative Health, aktualizacja z kwietnia 2025 roku. nccih.nih.gov
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (2012–). LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. NCBI Bookshelf, dostęp: październik 2026 roku. ncbi.nlm.nih.gov
- Booker A et al. (2016). The authenticity and quality of Rhodiola rosea products. Phytomedicine, 23(7), 754-762. doi:10.1016/j.phymed.2015.10.006
- Ruhsam M, Hollingsworth PM (2018). Authentication of Eleutherococcus and Rhodiola herbal supplement products in the United Kingdom. Journal of Pharmaceutical and Biomedical Analysis, 149, 403-409. doi:10.1016/j.jpba.2017.11.025
Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej, zbilansowanej diety ani zdrowego stylu życia. Jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży lub karmisz piersią, skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia.
