Ostropest plamisty (Silybum marianum) jest jedną z najczęściej sprzedawanych roślin na wątrobę. Jego ekstrakt, sylimarynę, testowano w dziesiątkach badań klinicznych u osób z zapaleniem wątroby, alkoholową chorobą wątroby lub stłuszczeniem. Co naprawdę pokazują te badania? Oto co pozwala stwierdzić nauka, co pozostaje niepewne, jakie dawki badano oraz co wiadomo o wchłanianiu i środkach ostrożności.
Najważniejsze informacje
- Ostropest dostarcza sylimaryny, mieszaniny flawonolignanów pozyskiwanej z owoców, często nazywanych nasionami.
- Przegląd Cochrane obejmujący 18 badań nie wykazał wpływu na śmiertelność w chorobach wątroby związanych z alkoholem lub zapaleniem wątroby.
- W stłuszczeniu metaanaliza obserwuje spadek aminotransferaz, ale badania z biopsją wciąż dają niejednoznaczne wyniki.
- Sylimaryna jest dobrze tolerowana, lecz słabo wchłaniana. EMA odradza ją w ciąży, podczas karmienia piersią i przed 18. rokiem życia.
Czym jest ostropest plamisty?
Ostropest to kolczasta roślina z rodziny astrowatych, pochodząca z basenu Morza Śródziemnego. Rozpoznaje się go po dużych ciemnozielonych liściach z marmurkowym wzorem białych żyłek i purpurowych kwiatach. Według chrześcijańskiej legendy te wzory to krople mleka Maryi Panny, stąd przydomek „mleko Matki Bożej”.
Wykorzystywaną częścią jest owoc, mała sucha niełupka potocznie nazywana nasionem. Ostropest od wieków spożywano jako żywność i roślinę leczniczą, dziś zaś sprzedaje się go przede wszystkim jako ekstrakty o wysokiej zawartości sylimaryny.
Czym jest sylimaryna?
Sylimaryna nie jest pojedynczą cząsteczką, lecz mieszaniną flawonolignanów: sylibiny A i B, izosylibiny A i B, sylichrystyny i sylidianiny. Najlepiej zbadana jest sylibina, zwana też sylibininą. Sprzedawane ekstrakty uzyskuje się za pomocą rozpuszczalników (etanolu, acetonu, octanu etylu…), które zwiększają stężenie tych związków znacznie powyżej zawartości w nasionach.
W laboratorium i u zwierząt sylimaryna zachowuje się jak antyoksydant i moduluje stan zapalny oraz włóknienie. Te właściwości wyjaśniają zainteresowanie wątrobą, ale nie wystarczają do udowodnienia efektu u ludzi: odpowiedź mogą dać jedynie badania kliniczne.
Co pokazują badania dotyczące wątroby?
Krótka odpowiedź: wyniki są niejednoznaczne. Najbardziej rygorystyczne badania nie wykazują wyraźnej korzyści w ważnych punktach końcowych, takich jak śmiertelność lub stan wątroby w biopsji. Istnieją pewne sygnały dotyczące markerów krwi, ale ich znaczenie wymaga potwierdzenia.
Zapalenie wątroby i choroba alkoholowa: przegląd Cochrane
W 2007 roku sieć Cochrane połączyła 18 badań randomizowanych obejmujących 1 088 pacjentów z alkoholową chorobą wątroby lub zapaleniem wątroby typu B albo C. Ostropest nie zmniejszył śmiertelności ogólnej ani powikłań. Śmiertelność związana z wątrobą była niższa w całym zbiorze badań, ale nie w tych o dobrej jakości metodologicznej. Zdaniem autorów te wyniki podają w wątpliwość przydatność rośliny w tych chorobach.
Nowsze badanie amerykańskie wskazuje to samo. U 154 pacjentów z zapaleniem wątroby typu C 420 lub 700mg sylimaryny trzy razy dziennie przez 24 tygodnie nie obniżyło aminotransferaz (ALT) bardziej niż placebo.
Stłuszczenie wątroby: sygnały dotyczące markerów
Niealkoholowe stłuszczenie wątroby jest obecnie najczęściej badanym obszarem. Metaanaliza 8 badań randomizowanych opublikowana w 2021 roku wykazała wyraźniejszy spadek aminotransferaz po sylimarynie niż po placebo, niezależnie od utraty masy ciała. Autorzy podkreślają jednak nierówną jakość uwzględnionych badań.
Badania z biopsją są mniej jednoznaczne. W Malezji 99 pacjentów ze stłuszczeniowym zapaleniem wątroby (NASH) otrzymywało 700mg trzy razy dziennie lub placebo przez 48 tygodni. Główny punkt końcowy, spadek oceny aktywności o co najmniej 30 %, nie różnił się między grupami (32,7 % wobec 26,0 %). Włóknienie zmniejszyło się natomiast u 22,4 % pacjentów w grupie sylimaryny wobec 6,0 % po placebo; to drugorzędny wynik wymagający potwierdzenia. Amerykańskie badanie 78 pacjentów nie wykazało z kolei żadnej korzyści.
A u osoby zdrowej?
Żadne badanie nie wykazało, że zdrowa wątroba działa lepiej po ostropeście. Europejska Agencja Leków (EMA) dopuszcza dla tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych z ostropestem stosowanie w łagodzeniu zaburzeń trawienia i wspieraniu funkcji wątroby. Opiera się to na długiej historii stosowania, a nie rozstrzygających badaniach, i wymaga wykluczenia poważnej choroby przez lekarza.
Ostropest a glikemia: kierunek wymagający potwierdzenia
Metaanaliza 5 badań z udziałem 270 pacjentów z cukrzycą typu 2 wykazała po sylimarynie spadek glikemii na czczo o około 27mg/dl i hemoglobiny glikowanej o około 1 punkt procentowy. Autorzy oceniają jednak dowody jako niskiej jakości i nie formułują zaleceń. Centrum medycyny komplementarnej amerykańskich NIH wskazuje, że większość tych badań pochodzi z Bliskiego Wschodu. W tym obszarze bada się też inne składniki, takie jak berberyna i jej badania dotyczące glikemii lub gymnema i ochota na słodycze.
Ostropest a nowotwory: na jakim etapie są badania?
Laboratoryjnych badań nad sylimaryną i komórkami nowotworowymi jest wiele, ale żadne nie pozwala mówić o działaniu przeciwnowotworowym u ludzi. Badania kliniczne dotyczyły głównie tolerancji wątroby podczas chemioterapii. W badaniu pilotażowym u 50 dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną i uszkodzeniem wątroby ostropest nie zmienił aminotransferaz po 28 dniach. Korzystna tendencja pojawiła się po 56 dniach, nic ponadto. Każde stosowanie podczas leczenia przeciwnowotworowego należy omówić z zespołem onkologicznym.
Czy sylimaryna dobrze się wchłania?
Nie, i jest to ważne ograniczenie. Sylimaryna słabo rozpuszcza się w wodzie, w niewielkim stopniu przenika przez ścianę jelita i szybko jest przekształcana przez organizm. U 3 ochotników po 600mg ekstraktu flawonolignany zostały usunięte w ciągu kilku godzin. W szczycie wolna postać stanowiła tylko około 17 % całkowitej ilości krążącej we krwi, a reszta była już związana z cząsteczkami ułatwiającymi wydalanie. Kilka technik formulacji ma poprawiać wchłanianie, ale ich znaczenie kliniczne jest słabo udokumentowane.
W jakiej postaci i dawce?
Poniższa tabela przedstawia dawki przyjęte przez EMA dla tradycyjnych leków oraz dawki z nowszych badań.
| Postać | Dawka referencyjna | Uwaga |
|---|---|---|
| Napar z rozdrobnionych owoców | 3–5 g, 2–3 razy dziennie | Sylimaryna słabo rozpuszczalna w wodzie |
| Proszek z owoców | 300–600mg, 2–3 razy dziennie | Mniej skoncentrowany niż ekstrakt |
| Suchy ekstrakt | 200–1 000mg dziennie zależnie od ekstraktu | Sprawdź zawartość sylimaryny |
| Sylimaryna w badaniu | 420–700mg, 3 razy dziennie | Korzyść nieudowodniona |
Nowsze badania testowały więc wysokie dawki, od 1,26 do 2,1 g sylimaryny dziennie, bez wyraźnej korzyści. W niektórych suplementach występuje też z innymi roślinami. Aby zrozumieć różnice między kapsułkami twardymi, miękkimi i tabletkami, przeczytaj nasz osobny artykuł.
Działania niepożądane, przeciwwskazania i interakcje
Ostropest jest zazwyczaj dobrze tolerowany. Dawki 700mg trzy razy dziennie przez 24–48 tygodni nie powodowały więcej działań niepożądanych niż placebo. Zgłaszano głównie objawy trawienne (wzdęcia, nudności, biegunkę). Możliwe są bóle głowy i reakcje alergiczne.
- Alergia: unikać przy alergii na astrowate, takie jak ambrozja, chryzantema, nagietek czy margerytka.
- Ciąża, karmienie piersią, wiek poniżej 18 lat: bezpieczeństwo nie zostało ustalone, a EMA odradza stosowanie.
- Cukrzyca: nie można wykluczyć wpływu na glikemię. Jeśli się leczysz, porozmawiaj z lekarzem.
- Leki: niewiele udokumentowanych interakcji i brak dużego wpływu na enzymy wątrobowe rozkładające leki. Zachowaj jednak ostrożność przy lekach o wąskim indeksie terapeutycznym, takich jak doustne leki przeciwzakrzepowe, hormony tarczycy lub leki immunosupresyjne.
Zażółcenie skóry lub oczu, ciemny mocz lub odbarwiony stolec wymagają szybkiej konsultacji lekarskiej.
Co może deklarować suplement z ostropestem?
Unia Europejska nie zatwierdziła dla ostropestu żadnego oświadczenia zdrowotnego. Suplement nie może więc deklarować wpływu na wątrobę z tytułu tej rośliny. Jedyne zatwierdzone oświadczenie wymieniające wątrobę dotyczy składnika odżywczego: „cholina pomaga w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania wątroby”, dla żywności dostarczającej co najmniej 82,5mg choliny na 100 g, 100 ml lub porcję. Składnik ten przedstawia nasz artykuł o cholinie.
Najczęstsze pytania
Czy ostropest jest niebezpieczny dla wątroby?
Baza LiverTox NIH, która gromadzi informacje o uszkodzeniach wątroby związanych z lekami i roślinami, nie wiąże go z żadnym przypadkiem uszkodzenia wątroby. Ryzyko wiąże się raczej z jakością produktów: analizy wykazywały zawartość sylimaryny inną niż na etykiecie, a nawet zanieczyszczenia (pestycydy, drobnoustroje, toksyny pleśni). Wybieraj ekstrakt o podanej zawartości.
Jak długo można przyjmować ostropest?
W badaniach codzienne stosowanie przez 24–48 tygodni było dobrze tolerowane. EMA zaleca jednak konsultację, jeśli dolegliwości trawienne utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie, ponieważ mogą mieć inną przyczynę. Długotrwałe stosowanie zasługuje na poradę lekarską.
Rano czy wieczorem?
Żadne badanie nie porównało pór przyjmowania. Monografia EMA przewiduje zależnie od preparatu od 2 do 4 dawek dziennie, przed posiłkami dla naparu, proszku i niektórych ekstraktów. Badania kliniczne dzieliły dawkę na 3 przyjęcia.
Czy napar z ostropestu ma sens?
Napar należy do tradycyjnych zastosowań uznanych przez EMA, w ilości od 3 do 5 g rozdrobnionych owoców na filiżankę. Ponieważ sylimaryna słabo rozpuszcza się w wodzie, do naparu przechodzi jej prawdopodobnie niewiele. Żadne badanie kliniczne nie oceniało naparu.
Czy ostropest obniża cholesterol?
Dane na to nie wskazują. W metaanalizie u pacjentów z cukrzycą sylimaryna nie wpływała na profil lipidowy, w tym cholesterol i triglicerydy.
Czy ostropest odchudza?
Nie ma podstaw, by tak twierdzić: badania mierzyły markery wątroby, a nie zmiany masy ciała. W stłuszczeniu spadek aminotransferaz po sylimarynie był zresztą niezależny od utraty masy ciała.
Ostropest a NAC: jaki jest związek?
Oba składniki często łączy się w formułach na wątrobę, ale to bardzo różne substancje. NAC jest prekursorem glutationu, głównej cząsteczki antyoksydacyjnej wytwarzanej przez nasze komórki. Więcej przeczytasz w artykułach o N-acetylocysteinie oraz o glutationie i jego wchłanianiu.
Wnioski
Ostropest jest dobrze tolerowaną i intensywnie badaną rośliną, ale dowody korzyści pozostają skąpe. Przegląd Cochrane nie wykazuje wpływu na śmiertelność w zapaleniach wątroby i alkoholowych chorobach wątroby. W stłuszczeniu sylimaryna obniża aminotransferazy w niektórych badaniach bez wyraźnej poprawy zmian w tkance. Wchłania się słabo, a dla rośliny nie zatwierdzono żadnego oświadczenia zdrowotnego. Jeśli rozważasz stosowanie, wybierz ekstrakt o podanej zawartości sylimaryny i porozmawiaj z lekarzem, zwłaszcza przy chorobie wątroby, cukrzycy lub leczeniu.
Źródła
- Rambaldi A, Jacobs BP, Gluud C (2007). Milk thistle for alcoholic and/or hepatitis B or C virus liver diseases. Cochrane Database of Systematic Reviews, (4), CD003620. doi:10.1002/14651858.CD003620.pub3
- Fried MW et al. (2012). Effect of silymarin (milk thistle) on liver disease in patients with chronic hepatitis C unsuccessfully treated with interferon therapy: a randomized controlled trial. JAMA, 308(3), 274-282. doi:10.1001/jama.2012.8265
- Kalopitas G et al. (2021). Impact of Silymarin in individuals with nonalcoholic fatty liver disease: A systematic review and meta-analysis. Nutrition, 83, 111092. doi:10.1016/j.nut.2020.111092
- Wah Kheong C, Nik Mustapha NR, Mahadeva S (2017). A Randomized Trial of Silymarin for the Treatment of Nonalcoholic Steatohepatitis. Clinical Gastroenterology and Hepatology, 15(12), 1940-1949.e8. doi:10.1016/j.cgh.2017.04.016
- Navarro VJ et al. (2019). Silymarin in non-cirrhotics with non-alcoholic steatohepatitis: A randomized, double-blind, placebo controlled trial. PLoS One, 14(9), e0221683. doi:10.1371/journal.pone.0221683
- Voroneanu L et al. (2016). Silymarin in Type 2 Diabetes Mellitus: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of Diabetes Research, 2016, 5147468. doi:10.1155/2016/5147468
- Ladas EJ et al. (2010). A randomized, controlled, double-blind, pilot study of milk thistle for the treatment of hepatotoxicity in childhood acute lymphoblastic leukemia (ALL). Cancer, 116(2), 506-513. doi:10.1002/cncr.24723
- Wen Z et al. (2008). Pharmacokinetics and metabolic profile of free, conjugated, and total silymarin flavonolignans in human plasma after oral administration of milk thistle extract. Drug Metabolism and Disposition, 36(1), 65-72. doi:10.1124/dmd.107.017566
- Javed S, Kohli K, Ali M (2011). Reassessing bioavailability of silymarin. Alternative Medicine Review, 16(3), 239-249. PubMed 21951025
- Soleimani V et al. (2019). Safety and toxicity of silymarin, the major constituent of milk thistle extract: An updated review. Phytotherapy Research, 33(6), 1627-1638. doi:10.1002/ptr.6361
- Agence européenne des médicaments (2018). European Union herbal monograph on Silybum marianum (L.) Gaertn., fructus (EMA/HMPC/294187/2013). ema.europa.eu
- National Center for Complementary and Integrative Health (2025). Milk Thistle: Usefulness and Safety. NIH. nccih.nih.gov
- LiverTox (regularnie aktualizowana). Milk Thistle. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. PubMed 31644124
- Commission européenne (2012). Règlement (UE) n° 432/2012 du 16 mai 2012 établissant une liste des allégations de santé autorisées portant sur les denrées alimentaires, autres que celles faisant référence à la réduction du risque de maladie ainsi qu'au développement et à la santé infantiles. Journal officiel de l'Union européenne, L 136, p. 1 (wersja skonsolidowana). eur-lex.europa.eu
Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety ani zdrowego stylu życia. Zasięgnij porady pracownika ochrony zdrowia, jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży lub karmisz piersią.
