Berberyna: glikemia, cholesterol, skutki uboczne i środki ostrożności

Intensywnie żółta, gorzka, pozyskiwana z kory i korzeni berberysu: berberyna stała się jednym z najczęściej poszukiwanych suplementów we Francji. W mediach społecznościowych przedstawia się ją jako naturalną alternatywę dla leczenia cukrzycy. Badania kliniczne rzeczywiście wykazują wpływ na glikemię i cholesterol, ale przede wszystkim u osób chorych i przy dużych dawkach. Organy ochrony zdrowia pozostają bardzo ostrożne. Metaanalizy, mechanizmy, działania niepożądane, interakcje, przeciwwskazania oraz stanowiska ANSES i EFSA: oto co naprawdę wiemy.

Czym jest berberyna?

Berberyna jest alkaloidem, żółtą cząsteczką zawierającą azot. Występuje w kilku roślinach: berberysach (Berberis vulgaris, Berberis aristata), coptisie chińskim i gorzkniku kanadyjskim. Rośliny te od dawna stosuje się w tradycyjnej medycynie chińskiej i ajurwedyjskiej, między innymi przeciw biegunce.

To właśnie przy podawaniu jej na biegunkę pacjentom z cukrzycą zauważono wpływ na glikemię. W Unii Europejskiej nie zatwierdzono żadnego oświadczenia zdrowotnego dla tych roślin. Suplementy najczęściej zawierają ekstrakt standaryzowany na chlorowodorek berberyny. Tak jest w przypadku berberyny od Hexagon®, która w jednej kapsułce dostarcza 291mg ekstraktu z Berberis aristata, w tym 116mg chlorowodorku berberyny.

Berberyna a glikemia: co pokazują metaanalizy?

Krótka odpowiedź: rzeczywisty, ale umiarkowany efekt zmierzony u osób z cukrzycą. Największa dotychczas metaanaliza (2022) obejmuje 37 badań randomizowanych i 3 048 pacjentów z cukrzycą typu 2, przy czym 36 badań przeprowadzono w Chinach. Przy 0,9–1,5 g dziennie, najczęściej przez trzy miesiące, berberyna obniżała średnio:

• glikemię na czczo o 0,82 mmol/L (około 0,15 g/L);
• hemoglobinę glikowaną (HbA1c) o 0,63 punktu procentowego;
• glikemię dwie godziny po posiłku o 1,16 mmol/L (około 0,21 g/L).

Jakość badań oceniono jako umiarkowaną: randomizacja i podwójne zaślepienie są w nich często słabo opisane. Spadek HbA1c jest wyraźniejszy, gdy początkowo przekracza ona 9% (−0,79 punktu procentowego).

Dwa badania ilustrują te liczby. W badaniu pilotażowym z 2008 roku 36 dorosłych z nowo rozpoznaną cukrzycą otrzymywało 0,5 g berberyny lub metforminy trzy razy dziennie: HbA1c spadła przy berberynie z 9,5% do 7,5%, z efektem porównywalnym do metforminy. W tym samym roku badanie z placebo u 116 osób z cukrzycą i nadmiarem lipidów wykazało przy 1 g dziennie przez trzy miesiące spadek glikemii na czczo z 1,26 do 1,01 g/L. Wyniki dotyczą chorych pod opieką medyczną. Danych dotyczących osób z prawidłową glikemią jest niewiele.

Czy obniża cholesterol i triglicerydy?

Tak, w badaniach. Metaanaliza 11 badań randomizowanych (874 uczestników) wykazała średni spadek cholesterolu LDL o 0,65 mmol/L (około 0,25 g/L), cholesterolu całkowitego o 0,61 mmol/L i triglicerydów o 0,50 mmol/L (około 0,44 g/L). Cholesterol HDL nieznacznie wzrósł. Autorzy podkreślają jednak, że jakość metodologiczna tych badań jest „ogólnie niska”.

W 2004 roku badanie u 32 pacjentów z podwyższonym cholesterolem opisało spadek cholesterolu LDL o 25% i triglicerydów o 35% w ciągu trzech miesięcy. To ta praca ujawniła mechanizm odmienny od mechanizmu działania statyn (patrz niżej).

Berberyna a odchudzanie: niewielki efekt

Nie licz na berberynę jako sposób na schudnięcie. Metaanaliza 12 badań randomizowanych wykazała średnią utratę 2,1 kg, zmniejszenie obwodu talii o około 1 cm i niewielki spadek CRP, markera zapalenia. Ta sama praca nie wykazała wpływu na enzymy wątrobowe (ALT i AST).

Berberynę badano też w stłuszczeniu wątroby, czyli gromadzeniu w niej tłuszczu. W otwartym badaniu u 184 pacjentów 1,5 g dziennie w połączeniu z poradami dotyczącymi stylu życia zmniejszyło tłuszcz wątrobowy o 52,7% w 16 tygodni wobec 36,4% przy samych poradach. Ostropest plamisty jest inną rośliną badaną w tym obszarze: przeczytaj nasz artykuł o ostropeście plamistym.

Jak działa? AMPK i receptory LDL

W laboratorium dobrze opisano dwa mechanizmy. Po pierwsze, berberyna hamuje kompleks I mitochondrialnego łańcucha oddechowego, podobnie jak metformina. Komórka odbiera to jako niedobór energii i aktywuje AMPK, swój „czujnik energii”, co poprawia działanie insuliny. Wyniki te pochodzą z badań komórek i gryzoni.

Po drugie, w wątrobie stabilizuje informacyjny RNA receptora LDL. Wątroba wychwytuje wtedy więcej krążącego cholesterolu LDL. Ten mechanizm, obserwowany u chomika i w ludzkich komórkach, różni się od mechanizmu działania statyn. Inne kierunki, takie jak wpływ na mikrobiotę jelitową, nadal są badane.

Dlaczego jej biodostępność jest tak niska?

Berberyna bardzo słabo przenika do krwi. U szczura jej bezwzględna biodostępność wynosi zaledwie 0,68%. Część wchłoniętej ilości jest kierowana z powrotem do jelita przez pompę wyrzutu, glikoproteinę P. U pacjentów przyjmujących 1,5 g dziennie zmierzone stężenie we krwi wynosiło tylko około 7 ng/mL.

Jej działanie może więc częściowo zachodzić poprzez jelito oraz wątrobę, w której gromadzi się u zwierząt. Pochodne, takie jak dihydroberberyna, są lepiej wchłaniane u gryzoni, ale porównania u ludzi są nadal rzadkie. Aby lepiej zrozumieć różne postacie, przeczytaj nasz artykuł o formach kapsułek twardych i miękkich.

Jakie dawki badano?

Większość badań stosowała 0,9–1,5 g berberyny dziennie, często w kilku dawkach. Według ANSES udowodnione działania farmakologiczne pojawiają się u dorosłych już przy 400mg dziennie, co nie wyklucza działania przy mniejszych dawkach. Z danych zebranych przez EFSA wynika, że suplementy na bazie Berberis aristata w zalecanych dawkach dostarczają medianę 274–445mg berberyny dziennie, zależnie od źródła danych.

Jakie są skutki uboczne berberyny?

Najczęstsze dotyczą przewodu pokarmowego: zaparcia, biegunka, nudności, ból brzucha. W pilotażowym badaniu z 2008 roku 34,5% pacjentów miało przemijające zaburzenia trawienia. ANSES wymienia też ryzyko hipoglikemii i niedociśnienia.

Projekt opinii EFSA wskazuje dodatkowe, bardziej niepokojące kwestie. Berberyna jest genotoksyczna in vitro, a dane zwierzęce nie wystarczają do rozwiania wątpliwości. Brakuje odpowiedniego badania toksyczności powtarzanych dawek samej berberyny. W badaniach odnotowano dwa przypadki wzrostu transaminaz, z niepewnym związkiem. U gryzoni obserwowano toksyczność dla matki i potomstwa.

Interakcje z lekami: kluczowa kwestia

To jedno z najlepiej udokumentowanych zagrożeń u ludzi. U zdrowych mężczyzn dwa tygodnie berberyny (300mg trzy razy dziennie) wyraźnie zahamowały trzy enzymy eliminujące dużą część leków. U osób po przeszczepie nerki stężenie cyklosporyny, leku immunosupresyjnego, było o 29% wyższe przy berberynie (0,2 g trzy razy dziennie) niż bez niej.

W praktyce każda osoba przyjmująca regularnie leki powinna porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą przed rozpoczęciem stosowania.

Kto nie powinien przyjmować berberyny?

ANSES zaleca następującym grupom niestosowanie suplementów na bazie berberyny:

• dzieciom i młodzieży;
• kobietom w ciąży i karmiącym piersią;
• osobom z cukrzycą;
• osobom z zaburzeniami pracy wątroby lub serca.

W przypadku ciąży i karmienia piersią istnieje konkretny powód: in vitro berberyna wypiera bilirubinę z albuminy około dziesięciokrotnie silniej niż fenylobutazon. U noworodka z żółtaczką mogłoby to sprzyjać ciężkiemu powikłaniu neurologicznemu, żółtaczce jąder podkorowych mózgu. We Francji etykieta musi zresztą odradzać te produkty kobietom w ciąży.

Co mówią ANSES i EFSA?

W 2019 roku ANSES, na wniosek DGCCRF, stwierdziła, że „obecnie nie można zagwarantować bezpieczeństwa stosowania tych suplementów diety”. Udało się jej ustalić jedynie orientacyjną wartość toksykologiczną 0,1mg dziennie dla dorosłego o masie 60 kg, prawdopodobnie przekraczaną przez wiele suplementów. Belgia ogranicza alkaloidy tej rodziny do 10mg dziennie.

Na wniosek Komisji Europejskiej z 2022 roku EFSA poddała w 2026 roku konsultacjom publicznym projekt opinii dotyczący 13 części roślin zawierających berberynę. Wniosek: dane nie pozwalają ustalić bezpiecznego spożycia. W momencie pisania ostateczna opinia nie była opublikowana; następnie Komisja zdecyduje o ewentualnych środkach.

Najczęstsze pytania

Czy berberyna może zastąpić metforminę?

Nie. Bezpośrednie porównania opierają się na małych badaniach, a ANSES odradza berberynę osobom z cukrzycą, zwłaszcza z powodu ryzyka hipoglikemii i interakcji. Nigdy nie zmieniaj leczenia cukrzycy bez konsultacji z lekarzem.

Czy berberyna jest niebezpieczna dla wątroby lub trzustki?

Ani ANSES, ani projekt opinii EFSA nie wymieniają wpływu na trzustkę wśród odnotowanych działań niepożądanych. W przypadku wątroby metaanaliza 12 badań nie wykazała wzrostu enzymów, ale EFSA odnotowuje dwa przypadki wzrostu transaminaz, a ANSES odradza ją przy zaburzeniach wątrobowych.

Czy plastry z berberyną są skuteczne?

Nie znaleźliśmy badania u ludzi oceniającego wpływ takich plastrów na masę ciała lub glikemię. Opublikowane prace dotyczące drogi skórnej to badania formulacji lub badania na zwierzętach.

Jak długo trwały badania?

Najczęściej trzy miesiące. W badaniu pilotażowym z 2008 roku, prowadzonym u osób z cukrzycą pod opieką medyczną, glikemia spadała już od pierwszego tygodnia; HbA1c odzwierciedla ją natomiast z kilkutygodniowym opóźnieniem. Te terminy nie mówią nic o działaniu u zdrowej osoby.

Czy berberyna obniża ciśnienie?

ANSES wymienia niedociśnienie wśród jej działań niepożądanych. Ostrożność jest więc konieczna przy niskim ciśnieniu lub leczeniu przeciwnadciśnieniowym.

Czy można łączyć ją z resweratrolem lub NAD+?

Połączenia te są popularne, ale u ludzi były przedmiotem jedynie wstępnych prac, bez solidnego badania. Aby dowiedzieć się więcej, przeczytaj nasze artykuły o mitach i faktach dotyczących resweratrolu oraz o sposobach zwiększania NAD+.

Czy badano inne rośliny pod kątem cukru?

Tak, na przykład gymnemę, która czasowo blokuje odczuwanie słodkiego smaku na języku. Jej działanie i ograniczenia szczegółowo opisuje nasz artykuł o gymnemie i ochocie na słodycze.

Wnioski

Berberyna należy do nielicznych ekstraktów roślinnych sprawdzonych w dziesiątkach badań dotyczących glikemii i cholesterolu. Badania te obejmują głównie osoby z cukrzycą lub nadmiarem lipidów, przy dużych dawkach i nierównej jakości metodologicznej. Wchodzi w interakcje z wieloma lekami, a ani ANSES, ani EFSA nie zdołały określić bezpiecznej dawki. Jeśli rozważasz berberynę, najpierw porozmawiaj z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki.

Źródła

1. Xie W et al. (2022). Glucose-lowering effect of berberine on type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Pharmacology, 13, 1015045. doi:10.3389/fphar.2022.1015045
2. Dong H et al. (2013). The effects of berberine on blood lipids: a systemic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Planta Medica, 79(6), 437-446. doi:10.1055/s-0032-1328321
3. Yin J, Xing H, Ye J (2008). Efficacy of berberine in patients with type 2 diabetes mellitus. Metabolism, 57(5), 712-717. doi:10.1016/j.metabol.2008.01.013
4. Zhang Y et al. (2008). Treatment of type 2 diabetes and dyslipidemia with the natural plant alkaloid berberine. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 93(7), 2559-2565. doi:10.1210/jc.2007-2404
5. Kong W et al. (2004). Berberine is a novel cholesterol-lowering drug working through a unique mechanism distinct from statins. Nature Medicine, 10(12), 1344-1351. doi:10.1038/nm1135
6. Asbaghi O et al. (2020). The effect of berberine supplementation on obesity parameters, inflammation and liver function enzymes: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Clinical Nutrition ESPEN, 38, 43-49. doi:10.1016/j.clnesp.2020.04.010
7. Yan HM et al. (2015). Efficacy of berberine in patients with non-alcoholic fatty liver disease. PLoS One, 10(8), e0134172. doi:10.1371/journal.pone.0134172
8. Turner N et al. (2008). Berberine and its more biologically available derivative, dihydroberberine, inhibit mitochondrial respiratory complex I: a mechanism for the action of berberine to activate AMP-activated protein kinase and improve insulin action. Diabetes, 57(5), 1414-1418. doi:10.2337/db07-1552
9. Chen W et al. (2011). Bioavailability study of berberine and the enhancing effects of TPGS on intestinal absorption in rats. AAPS PharmSciTech, 12(2), 705-711. doi:10.1208/s12249-011-9632-z
10. Guo Y et al. (2012). Repeated administration of berberine inhibits cytochromes P450 in humans. European Journal of Clinical Pharmacology, 68(2), 213-217. doi:10.1007/s00228-011-1108-2
11. Wu X et al. (2005). Effects of berberine on the blood concentration of cyclosporin A in renal transplanted recipients: clinical and pharmacokinetic study. European Journal of Clinical Pharmacology, 61(8), 567-572. doi:10.1007/s00228-005-0952-3
12. Chan E (1993). Displacement of bilirubin from albumin by berberine. Biology of the Neonate, 63(4), 201-208. doi:10.1159/000243932
13. Anses (2019). Utilisation de plantes à base de berbérine dans les compléments alimentaires (avis relatif à la sécurité d'utilisation de plantes contenant de la berbérine, saisine 2018-SA-0095). anses.fr
14. EFSA (2026). Projet d'avis scientifique sur la sécurité des préparations de plantes contenant de la berbérine : présentation aux parties prenantes du 22 avril 2026. efsa.europa.eu

Suplementy diety nie zastępują zróżnicowanej i zbilansowanej diety ani zdrowego stylu życia. Jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży lub karmisz piersią, skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia.